Giáo án Bài 16. Nguyên tắc cơ bản của Tổ chức Thương mại thế giới và hợp đồng thương mại quốc tế

Huy động kiến thức nền về cam kết thương mại và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: nguyên tắc WTO và giới hạn của quyền tự do hợp đồng.

GV nêu câu hỏi mở: 'Một doanh nghiệp đã ký hợp đồng bán hàng với đối tác nước ngoài. Sau đó giá nguyên liệu tăng, doanh nghiệp có được tự tăng giá mà không báo cho đối tác không?' HS trả lời nhanh bằng cách giơ thẻ Đúng/Sai và giải thích ngắn lí do. GV ghi lại các ý kiến lên bảng và dẫn dắt vào hai câu hỏi trọng tâm của bài: (1) WTO đặt ra các nguyên tắc nào để thương mại không phân biệt đối xử? (2) Hợp đồng thương mại quốc tế ràng buộc các bên đến đâu?

• Danh sách ý kiến ban đầu của HS trên bảng, đặc biệt là ý 'Đã ký thì phải thực hiện đúng cam kết trừ khi các bên thỏa thuận lại hoặc có căn cứ pháp luật'.
• Câu hỏi định hướng bài học được ghi lên bảng: 'Nguyên tắc WTO và hợp đồng thương mại quốc tế bảo vệ quyền lợi các bên như thế nào?'

Giải thích được nội dung tối huệ quốc, đối xử quốc gia và các nguyên tắc khác của WTO; phân biệt hai nguyên tắc chính và nêu được ngoại lệ có điều kiện.

Kĩ thuật mảnh ghép. Lớp chia thành 3 nhóm chuyên gia (mỗi nhóm 4–5 HS), đọc nội dung SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1:

• Nhóm 1: Tối huệ quốc (đối xử giữa các đối tác thành viên trong phạm vi cam kết; không phải ưu ái một đối tác nhất).
• Nhóm 2: Đối xử quốc gia (hàng nhập không bị bất lợi so với hàng trong nước sau khi vào thị trường theo quy định; không đồng nghĩa miễn mọi thuế nhập khẩu).
• Nhóm 3: Các nguyên tắc còn lại (mở cửa qua đàm phán, cạnh tranh công bằng, minh bạch và dự đoán được, hỗ trợ nước đang phát triển) và ngoại lệ có điều kiện (liên kết thương mại khu vực).
  Sau đó HS đổi sang nhóm mảnh ghép (mỗi nhóm có đủ chuyên gia 1, 2, 3) để trình bày cho nhau.

Bảng tổng hợp hoàn chỉnh do HS hoàn thành trên Phiếu học tập số 1, kết luận chính:

• Tối huệ quốc: đối xử như nhau giữa các đối tác thành viên trong phạm vi cam kết và điều kiện áp dụng; không có nghĩa là chỉ ưu ái một đối tác.
• Đối xử quốc gia: hàng nhập không bị bất lợi hoá so với hàng nội theo quy định sau khi vào thị trường; không có nghĩa là miễn mọi thuế nhập khẩu.
• Các nguyên tắc khác: mở cửa qua đàm phán, cạnh tranh công bằng, minh bạch và dự đoán được, hỗ trợ nước đang phát triển.
• Ngoại lệ có điều kiện (liên kết thương mại khu vực) không cho phép phân biệt đối xử tùy tiện.

Nêu được các nội dung cần xác định trong hợp đồng thương mại quốc tế; giải thích được tự do hợp đồng đi cùng giới hạn của quy tắc bắt buộc và nguyên tắc thiện chí, trung thực.

Nhóm 4 HS thảo luận Phiếu học tập số 2 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết ý kiến của mình vào ô riêng quanh tấm giấy A3, sau đó thống nhất ý chung ở giữa. Nhiệm vụ gồm:
(1) Liệt kê các nội dung cần xác định khi ký hợp đồng thương mại quốc tế.
(2) Đọc tình huống giả định: doanh nghiệp A ở quốc gia M đã cam kết giao 500 sản phẩm cho B ở N, giá 20 USD/sản phẩm, hạn cố định. Sau khi giá nguyên liệu tăng, A định tự sửa giá lên 25 USD và giữ im lặng đến khi giao, dù chưa có thỏa thuận sửa hoặc căn cứ khác được cung cấp.
(3) Trả lời: A có được tự sửa giá không? Vì sao? A nên làm gì? Có thể nói là hợp đồng đã ràng buộc đến đâu?

• Danh sách 10 nội dung cần xác định: chủ thể, hàng hoá/dịch vụ, số lượng, chất lượng, giá, tiền tệ, giao nhận, thanh toán, luật áp dụng, giải quyết tranh chấp.
• Kết luận phân tích tình huống: Tự do giao kết không có nghĩa là tự thay đổi cam kết hợp lệ sau khi ký. Vì chưa có căn cứ điều chỉnh (thỏa thuận của B hoặc căn cứ pháp lí phù hợp), A phải thương lượng trung thực và xem xét hợp đồng cùng luật áp dụng; không được im lặng che giấu thay đổi.
• Trở ngại hoặc giá tăng chưa tự là miễn trách nhiệm; cần thông báo và hạn chế thiệt hại phù hợp.
• WTO không phải là cơ chế tự đặt giá hợp đồng tư nhân.

Giải thích được UNIDROIT 2016 là nguồn đối chiếu nguyên tắc, không phải điều ước tự áp dụng cho mọi hợp đồng; nhận diện được quan niệm sai về vấn đề này.

Thảo luận cặp đôi 'Đúng hay sai?' với 2 nhận định: (a) Đối xử quốc gia với hàng hoá nhập không đồng nghĩa cấm mọi thuế quan ở khâu nhập khẩu. (b) Bộ nguyên tắc UNIDROIT là điều ước bắt buộc tự áp cho mọi hợp đồng thương mại trên thế giới. Sau đó GV nêu tiếp: UNIDROIT 2016 Điều 1.1, 1.3, 1.4, 1.7 dùng để đối chiếu nguyên tắc hợp đồng; trở ngại hoặc giá tăng chưa tự là miễn mọi trách nhiệm.

• Nhận định (a): Đúng. Đối xử quốc gia không đồng nghĩa với việc cấm mọi thuế quan ở khâu nhập khẩu.
• Nhận định (b): Sai. UNIDROIT 2016 là nguồn đối chiếu nguyên tắc, không tự áp cho mọi hợp đồng.
• Ghi nhận: trở ngại hoặc giá tăng chưa tự là miễn trách nhiệm; cần điều kiện pháp luật, hợp đồng, thông báo và hạn chế thiệt hại phù hợp.

Vận dụng kiến thức về nguyên tắc WTO và hợp đồng thương mại quốc tế để giải bài tập trắc nghiệm, ghép nối và tính toán; tự kiểm tra và sửa lỗi sai.

HS làm 5 bài tập sau trong 10 phút, sau đó kiểm tra chéo cặp đôi trong 6 phút. Tình huống chung: doanh nghiệp A ở quốc gia M đã cam kết giao 500 sản phẩm cho B ở N, giá 20 USD/sản phẩm, hạn cố định; sau khi giá nguyên liệu tăng, A định tự sửa giá lên 25 USD và giữ im lặng.
Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp (Tối huệ quốc; Đối xử quốc gia; Thiện chí và trung thực).
Bài 2: Chọn đánh giá đúng với dữ kiện (A. không thể từ giá tăng tự suy ra quyền sửa giá; B. mọi tăng chi phí tự hủy nghĩa vụ; C. WTO trực tiếp tự sửa giá từng hợp đồng; D. ký quốc tế nghĩa là không có quy tắc bắt buộc).
Bài 3: Đánh giá đúng/sai hai nhận định (a) Đối xử quốc gia không đồng nghĩa cấm mọi thuế quan khâu nhập khẩu; (b) UNIDROIT là điều ước bắt buộc tự áp cho mọi hợp đồng.
Bài 4: Tính phần giá trị tăng nếu A đề xuất 25 USD (A. 2500 USD; B. 12500 USD; C. 10000 USD; D. 500 USD).
Bài 5: Thu thuế nhập khẩu có tự là vi phạm đối xử quốc gia không? (A. Có, vì mọi thuế nhập bị WTO cấm tuyệt đối; B. Có, vì hàng nội không đi qua biên giới; C. Không, vì mọi phân biệt sau nhập đều được phép; D. Không; nguyên tắc không đồng nghĩa cấm mọi thuế quan khâu nhập).

Đáp án và đáp án giải thích:

• Bài 1: Tối huệ quốc – không phân biệt đối tác thành viên trong phạm vi và điều kiện áp dụng; Đối xử quốc gia – không bất lợi hoá hàng nhập so với hàng nội theo quy định sau khi vào thị trường; Thiện chí và trung thực – ứng xử hợp đồng không che giấu, lừa dối.
• Bài 2: Đáp án A. Tự do giao kết không có nghĩa tự thay cam kết hợp lệ sau khi ký; chưa có căn cứ điều chỉnh nên phải thương lượng, xem luật.
• Bài 3: (a) Đúng; (b) Sai.
• Bài 4: Đáp án A. $500 \times (25 - 20) = 2\,500$ USD; số học không tạo quyền tự thu thêm.
• Bài 5: Đáp án D. WTO phân biệt thuế ở biên giới với đối xử sau khi hàng vào thị trường; vẫn phải xem cam kết thuế và điều kiện khác.

Vận dụng kiến thức về thiện chí, trung thực và giới hạn của quyền tự do hợp đồng để viết thông báo gửi đối tác khi gặp khó khăn về chi phí, không hứa được miễn trách nhiệm.

Tình huống: Em là bộ phận hợp đồng của doanh nghiệp A (tình huống A – B đã học). Hãy viết thông báo thiện chí gửi B: thông báo chi phí nguyên liệu tăng, đề nghị trao đổi phương án thực hiện hợp đồng; không hứa được miễn trách nhiệm. Nêu thêm 3 mục cần làm rõ trước khi ký một hợp đồng thương mại quốc tế. HS làm việc cá nhân 6 phút, sau đó đọc nhanh cho bạn bên cạnh góp ý 3 phút. Phần hoàn thiện viết ở nhà.

Thông báo mẫu (tham khảo): 'Kính gửi Doanh nghiệp B. Chúng tôi xin thông báo chi phí nguyên liệu tăng đáng kể sau khi hợp đồng được ký. Cam kết đã ký chưa thể được tự sửa đổi; chúng tôi xin trao đổi để thảo luận khả năng điều chỉnh theo thỏa thuận, thời hạn và căn cứ luật áp dụng, đồng thời mong quý đối tác cùng tìm phương án phù hợp.'
Ba mục cần làm rõ trước khi ký (tham khảo): chất lượng và giao nhận; giá và tiền tệ, cách thanh toán; luật áp dụng và cách giải quyết tranh chấp.