Giáo án Bài 3. Khái niệm, vai trò của giống trong chăn nuôi

Tạo tình huống gợi mở để HS nhận ra việc một cá thể hoặc một kết quả tăng trưởng nhanh chưa đủ để kết luận về di truyền.

GV nêu tình huống: «Nhóm A được ăn đủ, nhóm B thiếu thức ăn. Sau một thời gian, khối lượng nhóm A tăng nhanh hơn». GV đặt câu hỏi: «Có thể kết luận giống A tốt hơn về di truyền không? Vì sao?». HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó giơ tay bày tỏ ý kiến.

HS nêu được ý kiến ban đầu và nhận ra yếu tố dinh dưỡng khác nhau có thể làm sai lệch kết luận về di truyền. Ví dụ câu trả lời dự kiến: «Chưa chắc, vì nhóm A được ăn nhiều hơn nên tăng nhanh có thể do thức ăn.»

Nêu được khái niệm giống vật nuôi; phân biệt tiềm năng di truyền với điều kiện nuôi dưỡng.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 bằng cách ghép từng khái niệm với mô tả đúng. Câu hỏi GV đặt ra: «Một quần thể được gọi là giống vật nuôi khi nào?»; «Khi một con vật có năng suất cao, yếu tố nào đến từ nền di truyền, yếu tố nào đến từ chăm sóc?». GV yêu cầu HS nêu ví dụ về một cá thể được nuôi tốt nhưng không phải nhờ nền di truyền vượt trội.

Kết quả ghép đúng ba cặp:

• Giống vật nuôi – Quần thể cùng loài có đặc điểm đặc trưng và khả năng di truyền ổn định theo điều kiện giống.
• Tiềm năng di truyền – Khả năng biểu hiện tính trạng do nền di truyền đóng góp.
• Điều kiện nuôi dưỡng – Yếu tố môi trường và chăm sóc ảnh hưởng biểu hiện tính trạng.
  Kiến thức HS rút ra: giống là quần thể, không phải một cá thể đơn lẻ; tiềm năng và điều kiện nuôi dưỡng là hai khái niệm khác nhau, không đồng nghĩa.

Nêu được vai trò của giống trong chăn nuôi và giải thích vì sao giống tốt không thay thế thức ăn, chăm sóc, phòng bệnh.

HS hoạt động nhóm 4 người, vẽ sơ đồ tư duy với nhánh trung tâm «Vai trò của giống trong chăn nuôi». Các nhánh gồm: tạo tiềm năng năng suất; cần điều kiện nuôi dưỡng để biểu hiện; bảo tồn nguồn gen bản địa; vật liệu cho chọn giống. GV đặt câu hỏi: «Nếu một giống có tiềm năng cao nhưng thiếu thức ăn thì năng suất sẽ thế nào?»; «Vì sao cần giữ nguồn gen bản địa?».

Sơ đồ tư duy gồm bốn nhánh chính:

• Giống quy định tiềm năng di truyền về năng suất và ngoại hình.
• Tiềm năng chỉ biểu hiện khi có điều kiện thích hợp về dinh dưỡng, chăm sóc, phòng bệnh.
• Bảo tồn nguồn gen bản địa giữ đa dạng sinh học và cung cấp vật liệu cho chọn giống.
• Quyết định chọn giống phải phù hợp mục tiêu sản phẩm và điều kiện chăm sóc.
  Kết luận HS rút ra: giống tốt không thay thế thức ăn, chăm sóc và phòng bệnh.

Vận dụng được các nguyên tắc so sánh năng suất hai giống để nhận định một kết luận có đủ căn cứ hay không.

GV nêu bốn nguyên tắc: so cùng chỉ tiêu và điều kiện tương đồng; không so sản lượng một chu kì với sản lượng một ngày; khối lượng khác tuổi không chứng minh giống nào tăng trưởng tốt hơn; hồ sơ giống cần có nguồn gốc, chỉ tiêu sản xuất, sức khỏe và khả năng thích nghi. HS theo cặp đôi kiểm tra từng ý với ví dụ hai nhóm mô hình có sản lượng trứng 240 và 210 quả/con/năm. Câu hỏi GV: «Chênh lệch 30 quả/con/năm có chứng minh giống nào di truyền tốt hơn không?».

HS nêu được: chênh lệch là $240 - 210 = 30$ quả/con/năm; không kết luận được về di truyền nếu nghiên cứu chưa kiểm soát các yếu tố khác (điều kiện nuôi, cỡ mẫu, tuổi). Kiến thức rút ra: khi so sánh giống phải cùng chỉ tiêu, cùng điều kiện và đủ hồ sơ giống.

Củng cố khái niệm, phân biệt các thuật ngữ và vận dụng kiến thức vào câu hỏi trắc nghiệm và đúng sai.

HS làm việc cá nhân rồi kiểm tra chéo theo cặp đôi, trả lời các câu hỏi sau:
Câu 1. Trong các mô tả sau, mô tả nào đúng với «Giống vật nuôi»? A. Khả năng biểu hiện tính trạng do nền di truyền đóng góp. B. Quần thể cùng loài có đặc điểm đặc trưng và khả năng di truyền ổn định theo điều kiện giống. C. Yếu tố môi trường và chăm sóc ảnh hưởng biểu hiện tính trạng.
Câu 2. Câu «Giống có tiềm năng cao bảo đảm năng suất cao bất kể thiếu thức ăn hay môi trường không phù hợp» đúng hay sai? Vì sao?
Câu 3. Hai nhóm mô hình cùng điều kiện có sản lượng trứng bình quân 240 và 210 quả/con/năm. Chênh lệch là bao nhiêu quả/con/năm?
Câu 4. Chọn các ý có căn cứ đúng: A. Tiềm năng chỉ biểu hiện trong điều kiện thích hợp; dinh dưỡng, sức khỏe và quản lí vẫn quyết định. B. Giống có tiềm năng cao bảo đảm năng suất cao bất kể điều kiện nuôi. C. Tiềm năng di truyền là khả năng biểu hiện tính trạng do nền di truyền đóng góp.
Học liệu NeoEdu có các bài tập tương tác tương tự để HS tự kiểm tra sau tiết học.

Đáp án:
Câu 1: B. Quần thể cùng loài có đặc điểm đặc trưng và khả năng di truyền ổn định theo điều kiện giống. (A là tiềm năng di truyền, C là điều kiện nuôi dưỡng.)
Câu 2: Sai. Tiềm năng chỉ biểu hiện trong điều kiện thích hợp; dinh dưỡng, sức khỏe và quản lí vẫn quyết định.
Câu 3: $240 - 210 = 30$ quả/con/năm. Lưu ý: không suy ra chênh lệch chỉ do di truyền nếu chưa kiểm soát mọi yếu tố.
Câu 4: A và C đúng. B sai vì suy luận vượt quá điều kiện thực tế.

Trình bày được kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn khi đánh giá một tình huống so sánh giống trên hồ sơ giả định.

HS làm việc cặp đôi với tình huống: nhóm A được ăn đủ, nhóm B thiếu thức ăn, A tăng khối lượng nhanh hơn. Câu hỏi: «Có thể kết luận giống A vượt trội di truyền không?». HS viết ngắn gọn kết luận, bằng chứng và giới hạn. Đây chỉ là phân tích dữ liệu giả định; không yêu cầu tạo thử nghiệm thiếu ăn và không đề xuất thao tác vật lí với vật nuôi. Phần chưa xong được hoàn thiện ở nhà.

Kết luận mẫu: Chưa đủ căn cứ để kết luận giống A vượt trội di truyền.
Bằng chứng: dinh dưỡng khác nhau là yếu tố gây nhiễu rõ ràng; khối lượng tăng nhanh có thể do khẩu phần ăn đủ hơn.
Giới hạn và đề xuất: cần so cùng tuổi, giới tính, điều kiện nuôi và cỡ mẫu phù hợp; hồ sơ giống phải có nguồn gốc rõ, chỉ tiêu sản xuất, sức khỏe và khả năng thích nghi. Có thể phân tích dữ liệu sẵn có nhưng không tạo thí nghiệm bất lợi cho vật nuôi.
Tiêu chí chấm tham khảo (tối đa 1 điểm): kết luận đúng 0,25; nêu yếu tố gây nhiễu 0,25; nêu điều kiện so sánh và hồ sơ giống 0,25; nêu giới hạn an toàn và phúc lợi 0,25.