Giáo án Bài 16. Ngành nghề trong lĩnh vực cơ khí động lực

Gợi nhớ kinh nghiệm thực tế; nhận ra cần xác minh trước khi kết luận và cần phân biệt kiểm tra, sửa chữa, bảo dưỡng.

GV chiếu tình huống: « Đèn cảnh báo động cơ sáng. Máy đọc được mã lỗi liên quan đến cảm biến nhiên liệu. » GV đặt câu hỏi: 1) Theo em, nên thay cảm biến ngay hay kiểm tra thêm? Vì sao? 2) Nếu người thợ chỉ đọc mã rồi thay luôn, có thể xảy ra điều gì?

Câu trả lời dự kiến: Nên kiểm tra thêm (dây dẫn, đầu nối, điều kiện vận hành) trước khi thay. Mã lỗi là dấu hiệu cần xác minh, chưa phải bằng chứng chắc chắn rằng cảm biến đã hỏng. Nếu thay ngay có thể tốn chi phí và không khắc phục đúng nguyên nhân. GV dẫn vào bài: ba khái niệm bảo dưỡng, sửa chữa và chẩn đoán.

Nêu được khái niệm bảo dưỡng, sửa chữa, chẩn đoán; phân biệt được mục đích, căn cứ thực hiện và kết quả của từng công việc.

Nhóm 4 HS dùng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS đọc một đoạn trong mục Kiến thức và mối liên hệ và mục Khái niệm, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng so sánh ba công việc theo bốn tiêu chí). Nhóm thảo luận: 1) Vì sao không coi ba từ là đồng nghĩa? 2) Người chẩn đoán kết hợp dữ liệu với kiểm tra như thế nào để tìm nguyên nhân? 3) Vì sao một mã lỗi không phải lệnh thay ngay một bộ phận?

Bảng so sánh đã hoàn thành (kết quả đúng của nhóm):

• Bảo dưỡng: hoạt động có kế hoạch, thực hiện theo lịch và dấu hiệu; mục đích duy trì trạng thái làm việc phù hợp; kết quả là thiết bị vẫn làm việc ổn định.
• Sửa chữa: thực hiện khi có hư hỏng; mục đích khắc phục hư hỏng để phục hồi chức năng; kết quả là chức năng được phục hồi.
• Chẩn đoán: thực hiện khi có dấu hiệu bất thường; mục đích phân tích dấu hiệu và dữ liệu, kết hợp kiểm tra để xác định nguyên nhân có căn cứ; kết quả là nguyên nhân được xác định rõ.
  Kết luận nhóm: ba công việc liên quan nhưng không đồng nhất; một mã lỗi chỉ là dấu hiệu cần chẩn đoán, không thay thế cho việc kiểm tra.

Nhận biết các nghề trải từ thiết kế, chế tạo đến vận hành, bảo dưỡng và sửa chữa; nêu được nguyên tắc ghi hồ sơ nghề và điều kiện an toàn khi tìm hiểu nghề.

Nhóm đôi lập sơ đồ chuỗi nghề gồm các mắt xích: thiết kế – chế tạo – vận hành – bảo dưỡng – sửa chữa – chẩn đoán; ghi ở mỗi mắt xích một ví dụ về nghề trong lĩnh vực động cơ, ô tô, tàu thủy hoặc máy nông nghiệp. Sau đó đọc mục Vận dụng và kiểm soát, trả lời: 1) Hồ sơ nghề cần ghi những chứng cứ nào? 2) Đạo đức nghề yêu cầu báo cáo những gì? 3) Vì sao HS tìm hiểu nghề phải qua phỏng vấn có chuẩn bị và không tự thực hiện các thao tác như chui dưới xe, nâng xe, mở hệ thống nhiên liệu, điện cao áp?

Sơ đồ chuỗi nghề có các mắt xích và ví dụ tương ứng, ví dụ: thiết kế hệ thống làm mát động cơ; chế tạo chi tiết máy; vận hành máy nông nghiệp; bảo dưỡng định kỳ ô tô; sửa chữa hệ thống phanh; chẩn đoán lỗi động cơ bằng dữ liệu và kiểm tra.
Nguyên tắc hồ sơ nghề (kết luận nhóm):

• Ghi chứng cứ: công việc quan sát được, tài liệu đã đọc, sản phẩm mô hình.
• Báo trung thực: việc đã làm, phụ tùng, chi phí và giới hạn kết luận.
• An toàn: HS không tự thực hiện các thao tác nguy hiểm; điều kiện hành nghề và đào tạo phải tra ở cơ sở chính thức.

Vận dụng khái niệm bảo dưỡng, sửa chữa, chẩn đoán để chọn đúng đáp án, sắp xếp quy trình và nhận biết quan niệm sai về mã lỗi.

HS làm các bài tập 1 đến 7 (kèm đáp án bên dưới) trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác) hoặc trên giấy. Sau 5 phút, HS đổi chéo bài với bạn bên cạnh để đối chiếu đáp án do GV chiếu. Các câu cần làm: 1) Chọn mô tả đúng của bảo dưỡng. 2) Ghép khái niệm với vai trò. 3) Nhận định đúng/sai về mã cảnh báo. 4) Chọn thuật ngữ phù hợp với mô tả. 5) Sắp xếp quy trình tìm hiểu nghề. 6) Tính tổng thời gian hồ sơ bảo dưỡng. 7) Chọn hai kết luận có căn cứ.

Đáp án:

• Câu 1: B (Bảo dưỡng: hoạt động có kế hoạch giúp duy trì trạng thái làm việc phù hợp).
• Câu 2: Bảo dưỡng – duy trì trạng thái làm việc phù hợp; Sửa chữa – khắc phục hư hỏng để phục hồi chức năng; Chẩn đoán – phân tích dấu hiệu và dữ liệu để xác định nguyên nhân có căn cứ.
• Câu 3: Sai. Mã có thể liên quan mạch, cảm biến hoặc điều kiện khác; cần quy trình xác minh trước quyết định sửa.
• Câu 4: Chẩn đoán.
• Câu 5: Chọn nghề động lực cần tìm hiểu → Đọc nhiệm vụ và điều kiện an toàn → Phỏng vấn theo câu hỏi được chuẩn bị → Đối chiếu năng lực và kế hoạch học tập.
• Câu 6: 80 phút, vì $4 \times 15 + 20 = 80$; thời lượng không dùng làm bằng chứng chất lượng.
• Câu 7: Chọn A và C (A: mã có thể liên quan mạch, cảm biến hoặc điều kiện khác; C: sửa chữa là khắc phục hư hỏng để phục hồi chức năng).

Vận dụng nguyên tắc nghề để trình bày kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn trong một tình huống giả định về hồ sơ nghề.

Nhóm đôi hoàn thành Phiếu học tập số 2. Tình huống: Khách yêu cầu ghi đã thay lọc dù cơ sở mới kiểm tra. Đây là hồ sơ giả định, không yêu cầu thực hiện thao tác vật lí. Nhóm viết 3 đến 4 dòng gồm: kết luận, bằng chứng, giới hạn an toàn và khuyến nghị tiếp theo.

Bài làm mẫu của nhóm:

• Kết luận: không ghi đã thay lọc khi chưa thay.
• Bằng chứng: biên bản phải phân biệt rõ việc kiểm tra, bảo dưỡng và thay thế thực tế; ghi đúng kết quả kiểm tra của cơ sở.
• Giới hạn và khuyến nghị: nêu khuyến nghị tiếp theo để người phụ trách thống nhất với khách hàng; không tự sửa và không ký xác nhận thay người có trách nhiệm.
  Tiêu chí chấm (tối đa 1 điểm, mỗi tiêu chí 0,25 điểm): đủ nội dung 0,25; đúng nhưng thiếu căn cứ hoặc chi tiết 0,125; sai hoặc thiếu 0.