Giáo án Dương phụ hành

Tạo tâm thế đọc; giúp HS nhận ra khi gặp cảnh sống của người khác, người ta có thể chỉ ghi chép phong tục hoặc có thể rung động và đồng cảm.

HS trả lời nhanh hai câu hỏi của GV:

• Em đã bao giờ xa nhà hoặc xa người thân chưa? Khi thấy người khác ở bên nhau, em cảm thấy thế nào?
• Nếu đi đến một nơi có phong tục rất lạ và thấy một cặp đôi thể hiện tình cảm trước mặt mình, em sẽ chỉ ghi chép hay sẽ nghĩ điều gì khác?
  Sau đó GV đưa nhận định cần kiểm tra: Khác biệt văn hóa có thể mở đường cho đồng cảm về tình cảm con người. HS ghi giả thuyết vào vở.

Mỗi HS viết được một câu trả lời ngắn cho câu hỏi thứ hai và một giả thuyết ban đầu về nhận định: ví dụ, “Khác biệt văn hóa có thể không làm mình xa lạ, mà giúp mình nhìn thấy điều chung là tình cảm của con người.”

HS nắm thông tin định vị của Dương phụ hành và nhận diện đặc điểm thơ chữ Hán, thể hành trong cách ghi lại chuyến đi.

GV yêu cầu HS đọc phần định vị trong hồ sơ và trả lời:

• Tác phẩm do ai sáng tác và thuộc loại thơ nào? (Cao Bá Quát, thơ chữ Hán, thể hành.)
• Hồ sơ này là nguyên văn hay bản tóm lược? Vì sao phải phân biệt?
• Chủ thể quan sát làm gì trong chuyến đi? Cái nhìn của chủ thể khác với việc ghi chép phong tục ở chỗ nào?
  HS làm việc theo nhóm 4 người, ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 gồm:

• Tác giả: Cao Bá Quát. Thể loại: thơ chữ Hán, thể hành.
• Tính chất ngữ liệu: bản tóm lược để phân tích, không phải nguyên văn; câu chữ cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.
• Chủ thể quan sát một thiếu phụ phương Tây bộc lộ tình cảm tự nhiên với chồng; cái nhìn từ bên ngoài chuyển thành rung động riêng.
• Kết luận nhóm: thơ mang tính tự sự ngắn về một chuyến đi, nhưng tiếng nói trữ tình thể hiện ở nỗi nhớ của chủ thể.

HS phân tích hai dữ kiện đầu: tình huống gặp gỡ đêm trên biển và các cử chỉ thân mật; nhận ra thái độ quan sát không phán xét.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1 (phần 2):

• Trong đêm trên biển, người quan sát thấy gì? Cảnh gặp này đưa vào tầm nhìn của nhà Nho đi xa một nếp bộc lộ tình cảm như thế nào?
• Người phụ nữ làm những cử chỉ nào? Các cử chỉ ấy cho thấy điều gì về tình cảm?
• Vì sao không thể thay thái độ quan sát bằng lời phán xét rằng nàng hư hỏng?

Kết quả cặp đôi:

• Dữ kiện 1: Người quan sát thấy một thiếu phụ phương Tây ngồi cạnh chồng trong đêm trên biển; tình huống gặp gỡ ngắn đưa một nếp bộc lộ tình cảm khác với khuôn phép quen thuộc vào tầm nhìn người quan sát.
• Dữ kiện 2: Người phụ nữ tựa vai, kéo áo nói nhỏ với chồng, muốn chồng đỡ dậy vì lạnh. Các cử chỉ thân mật cho thấy tình cảm tự nhiên.
• Kết luận: Thái độ quan sát tinh tế, không phán xét; người đọc không nên đưa định kiến vào thay thế thái độ mà văn bản thể hiện.

HS phân tích dữ kiện 3 về điểm ngoặt cuối bài; hiểu vì sao câu chuyện phong tục chuyển thành tiếng nói trữ tình; phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi người nhận một câu hỏi, sau đó chia sẻ trong nhóm:

• Sau khi miêu tả đôi vợ chồng gần gũi, chủ thể trở về nỗi xa cách của chính mình như thế nào?
• Vì sao cảnh người khác hạnh phúc lại trở thành tấm gương soi nỗi nhớ riêng?
• Khi viết bài phân tích, em phải phân biệt thế nào giữa lời của mình và câu trích nguyên tác?

Kết quả nhóm:

• Dữ kiện 3: Cuối bài, chủ thể nghĩ đến cảnh biệt li của chính mình. Điểm ngoặt này đưa sự chú ý từ người được nhìn sang người nhìn.
• Cảnh người khác hạnh phúc là tấm gương soi nỗi nhớ riêng, làm câu chuyện phong tục chuyển thành tiếng nói trữ tình.
• Phân biệt: lời của người phân tích là cách hiểu từ dữ kiện; câu trích nguyên tác phải đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp; không gán câu chữ của bản tóm lược cho tác giả.
• Ghi nhớ: Khác biệt văn hóa có thể mở đường cho đồng cảm về tình cảm con người.

HS củng cố kiến thức qua bài tập nhận biết, đúng sai và giải thích; rèn kĩ năng dùng dữ kiện để kiểm tra nhận định.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó chữa chéo bằng học liệu NeoEdu nếu có thời gian:

1. Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Dương phụ hành theo hồ sơ đã cho? A. Cao Bá Quát; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
2. Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Khác biệt văn hóa có thể mở đường cho đồng cảm về tình cảm con người”? A. Đối chiếu dấu hiệu tự sự ngắn dựng tình huống gặp gỡ văn hóa; B. Xem cách tổ chức chi tiết cử chỉ gợi tình cảm không cần bình phẩm dài; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
3. Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện. b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.
4. Có cơ sở nói tác giả chỉ chế giễu người phụ nữ phương Tây không? Trả lời và giải thích ngắn bằng dữ kiện.

Đáp án:

1. A (Hồ sơ ghi Cao Bá Quát; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật.)
2. A và B (Hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và cách tổ chức trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn.)
3. a) Đúng. b) Sai (Bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; câu chữ cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.)
4. Không. Sự quan sát tinh tế và nỗi nhớ của chủ thể cho phép đọc theo hướng đồng cảm; không nên đưa định kiến của người đọc vào thay cho thái độ văn bản thể hiện.

HS vận dụng kiến thức để viết đoạn văn ngắn về một phát hiện đọc hiểu, biết dùng dữ kiện đã cho và không tạo câu trích dẫn giả.

HS viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Dương phụ hành theo yêu cầu:

• Có luận điểm gắn với nhận định: Khác biệt văn hóa có thể mở đường cho đồng cảm về tình cảm con người.
• Phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học (tình huống gặp gỡ văn hóa; cử chỉ gợi tình cảm; điểm ngoặt cuối bài).
• Nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: cách hiểu này dựa trên bản tóm lược, cần đối chiếu nguyên tác để khẳng định câu chữ).
  Gợi ý dùng cụm từ: “Theo các dữ kiện trong hồ sơ…”, “Có thể hiểu rằng…”.

Đoạn văn mẫu tham khảo (GV chiếu sau khi HS viết xong):
Trong Dương phụ hành, khác biệt văn hóa có thể mở đường cho đồng cảm về tình cảm con người. Theo các dữ kiện trong hồ sơ, trong đêm trên biển, người quan sát thấy một thiếu phụ phương Tây ngồi cạnh chồng; cử chỉ tựa vai, kéo áo và muốn được chồng đỡ dậy khi lạnh cho thấy tình cảm tự nhiên. Điểm ngoặt cuối bài đưa nỗi nhớ của chủ thể vào, khiến cảnh người khác hạnh phúc trở thành tấm gương soi nỗi nhớ riêng. Tuy nhiên, đây là cách hiểu từ bản tóm lược; muốn khẳng định câu chữ cụ thể cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.