Giáo án Bảng tra cứu khái niệm, thuật ngữ

HS nhận ra hiện tượng dùng khái niệm máy móc và xác định nhiệm vụ học tập của bài: đọc nghĩa theo ngữ cảnh, không gộp trường hợp chỉ vì có cùng một từ.

GV đọc lần lượt bốn nhận định, HS giơ thẻ Đúng hoặc Sai và giải thích ngắn:

• a) Có một thương điếm hoạt động trên lãnh thổ thì cả nước đã thành thuộc địa.
• b) Cửa hàng tăng giá một chiếc bút một lần, vậy lạm phát đang xảy ra.
• c) Mọi cuộc nổi dậy chống chính quyền đều là kháng chiến chống xâm lược.
• d) Ngư trường là nơi cá vô hạn, khai thác bằng cách nào cũng được.
  Câu hỏi gợi mở: “Điều gì còn thiếu trong mỗi nhận định để kết luận đó được coi là đúng?”

Đáp án dự kiến: a) Sai, thương điếm là cơ sở giao dịch, chưa đủ chứng minh chủ quyền toàn quốc đã mất; cần xét quyền cai trị và chính trị, quân sự. b) Sai, một lần tăng giá của một hàng hoá chưa phản ánh mặt bằng giá chung kéo dài; cần chuỗi số liệu và phạm vi rõ. c) Sai, kháng chiến nhằm bảo vệ độc lập, chủ quyền trước xâm lược; khởi nghĩa có thể nhằm giành chính quyền hoặc khôi phục quyền tự chủ, nên không gộp như nhau. d) Sai, ngư trường là khu vực tập trung nguồn lợi thuỷ sản có giới hạn, khai thác cần tuân thủ quy định.
Kết luận chung HS ghi: Khái niệm phải gắn với đối tượng, giai đoạn và phạm vi.

HS phân loại các thuật ngữ theo bốn nhóm nội dung và giải thích nghĩa của từng thuật ngữ trong ngữ cảnh lịch sử, không áp một nghĩa máy móc.

HS làm việc nhóm 4 đến 6 người trên khăn trải bàn chia 4 ô, mỗi ô là một nhóm thuật ngữ:

• Ô 1: Chính trị – quan hệ thống trị: Bảo hộ, Chính quốc, Chia để trị, Ngu dân.
• Ô 2: Kinh tế: Công nghiệp hoá, Cấm vận, Độc quyền, Lạm phát, Quốc hữu hoá, Ngư trường.
• Ô 3: Đấu tranh chống xâm lược và giành quyền tự chủ: Kháng chiến, Khởi nghĩa.
• Ô 4: Đổi mới và cải cách: Cải cách, Duy tân, Đổi mới.
  Nhiệm vụ: đối chiếu bảng tra cứu, viết nghĩa rút gọn của từng thuật ngữ vào ô; ghi thêm một ví dụ lịch sử hoặc thực tế phù hợp với ngữ cảnh, và một ghi chú “không được hiểu là”. Điền theo Phiếu học tập số 1.

Mỗi nhóm hoàn thành khăn trải bàn gồm: nghĩa rút gọn, ví dụ và ghi chú “không được hiểu là” cho từng thuật ngữ. Ví dụ đúng: Bảo hộ – chính quyền bản xứ còn tồn tại nhưng quyền quyết định quan trọng do nước thực dân kiểm soát; không hiểu là độc lập hoàn toàn. Kháng chiến – cuộc đấu tranh có tổ chức chống xâm lược để bảo vệ độc lập, chủ quyền (ví dụ nhà Trần chống Nguyên); không hiểu là mọi cuộc nổi dậy. Lạm phát – mặt bằng giá chung tăng kéo dài làm sức mua giảm; không hiểu là một giá hàng tăng một lần. Cải cách – điều chỉnh trong khuôn khổ chế độ, phải đánh giá cả mục tiêu và kết quả.

HS phân biệt các trường hợp cải cách, duy tân, đổi mới theo thời điểm, chủ thể và giới hạn so sánh; hiểu vì sao không gộp thành một sự kiện chỉ vì cùng dùng từ “đổi mới”.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B) với ba trường hợp:

• Cải cách Minh Mạng, 1831–1832: cải cách bộ máy và hệ thống tỉnh trong thể chế quân chủ.
• Duy tân Minh Trị, bắt đầu năm 1868 ở Nhật Bản.
• Đổi mới Việt Nam, khởi xướng năm 1986.
  Câu hỏi: (1) Mỗi trường hợp diễn ra trong bối cảnh nào, chủ thể là ai? (2) Mục tiêu và phạm vi có giống nhau không? (3) Vì sao không nên gọi ba trường hợp là “cùng một sự kiện” chỉ vì đều có từ “đổi mới”?

Bảng so sánh gồm bốn cột: Trường hợp, Thời điểm, Chủ thể và phạm vi, Giới hạn so sánh. Ví dụ đúng: Minh Mạng – 1831–1832 – triều Nguyễn, cải cách bộ máy và hệ thống tỉnh trong thể chế quân chủ – không đồng nhất với hai trường hợp còn lại. Minh Trị – từ 1868 – Nhật Bản, duy tân trong bối cảnh khác. Đổi mới 1986 – Việt Nam, gắn công cuộc khởi xướng 1986. Kết luận: các bối cảnh khác nhau, không gộp thành một sự kiện; cùng một từ không biến các trường hợp thành một sự kiện.

HS vận dụng nghĩa theo ngữ cảnh để chọn đáp án, ghép thuật ngữ với đối tượng và đánh giá cách dùng thuật ngữ trong nhận định.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5 trong sách và trên học liệu NeoEdu nếu có:

• Bài 2 (trắc nghiệm): Trong ngữ cảnh thực dân, một nước còn chính quyền riêng nhưng bị ép phụ thuộc, quyền quyết định quan trọng do nước thực dân kiểm soát. Khái niệm nào phù hợp nhất? A. Công nghiệp hoá; B. Quốc hữu hoá; C. Bảo hộ; D. Ngư trường.
• Bài 3 (ghép): Ghép Chính quốc, Thuộc địa, Quốc hữu hoá, Ngư trường với đối tượng chính tương ứng.
• Bài 4 (chọn hai nhận định): A. Có thương điếm chưa đủ chứng minh cả nước đã thành thuộc địa; B. Công nghiệp hoá tự bảo đảm mọi người có thu nhập ngang nhau; C. Độc quyền không đồng nghĩa mọi cạnh tranh đều biến mất; D. Khởi nghĩa chỉ diễn ra khi không có người dân tham gia.
• Bài 5 (đúng/sai): a) Một lần giá bút tăng chưa đủ chứng minh lạm phát; b) Ngư trường có nguồn lợi tập trung nên không thể cạn kiệt; c) Kháng chiến chống xâm lược có mục tiêu bảo vệ độc lập; d) Quốc hữu hoá có nghĩa mọi hình thức tư hữu tự động biến mất.
  HS làm cá nhân 5 phút, sau đó đổi chéo trong cặp.

Đáp án: Bài 2: C (Bảo hộ là hình thức phụ thuộc, không phải tên quá trình sản xuất hoặc vùng nguồn lợi). Bài 3: Chính quốc – nước thực dân xét trong quan hệ với thuộc địa; Thuộc địa – lãnh thổ chịu sự thống trị thực dân; Quốc hữu hoá – chuyển tài sản sang sở hữu nhà nước; Ngư trường – khu vực tập trung nguồn lợi thuỷ sản. Bài 4: A và C (cơ sở thương mại khác quyền cai trị toàn lãnh thổ; sức chi phối lớn vẫn tồn tại cùng cạnh tranh). Bài 5: a Đúng, b Sai (nguồn lợi có giới hạn), c Đúng, d Sai (phải xét phạm vi chính sách cụ thể).

HS vận dụng khái niệm để so sánh hai trường hợp, sửa câu kết luận vội vàng và nêu nguyên tắc sử dụng thuật ngữ.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm bốn nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1: So sánh kháng chiến thời Trần với khởi nghĩa Lam Sơn về hoàn cảnh và mục tiêu, nêu một lưu ý để không gộp hai trường hợp.
• Nhiệm vụ 2: Sửa câu “Cửa hàng tăng giá một chiếc bút một lần, vì vậy nền kinh tế chắc chắn đang lạm phát cao” và nêu điều cần biết thêm.
• Nhiệm vụ 3: Viết lời giải thích đúng về ngư trường để bác bỏ quan niệm “cá vô hạn” và nêu một nguyên tắc sử dụng.
• Nhiệm vụ 4: Hoàn thành thẻ bốn mục (tên, mốc, nội dung, giới hạn so sánh) cho cải cách Minh Mạng.

Nhiệm vụ 1: Nhà Trần kháng chiến chống Nguyên khi đất nước có nhà nước độc lập, trọng tâm là bảo vệ chủ quyền đang có; Lam Sơn nổi dậy thời Minh thuộc để khôi phục độc lập đã mất. Lưu ý: hai trường hợp đều chống xâm lược, đô hộ nhưng khác hoàn cảnh chính trị, không gộp thành một cuộc chiến. Nhiệm vụ 2: Giá bút ở một cửa hàng tăng trong lần ghi nhận; chưa đủ kết luận mặt bằng giá chung tăng cao, kéo dài. Cần chỉ số hoặc khảo sát giá có nguồn, rổ hàng, phạm vi và chuỗi thời gian rõ. Nhiệm vụ 3: Ngư trường là khu vực có điều kiện tập trung nguồn lợi thuỷ sản, không phải kho cá vô hạn; khai thác quá mức có thể làm suy giảm nguồn lợi; hoạt động cần tuân thủ quy định về vùng, đối tượng, mùa vụ, phương tiện và bảo vệ môi trường. Nhiệm vụ 4: Tên: cải cách Minh Mạng; mốc: 1831–1832; nội dung: bãi bỏ các thành, xây dựng hệ thống quản lí địa phương thống nhất hơn trong thể chế quân chủ; giới hạn: không đồng nhất với Duy tân Minh Trị 1868 hay Đổi mới 1986 vì thời điểm, mục tiêu, thể chế và phạm vi khác nhau.

HS vận dụng khái niệm và lập luận có giới hạn để đánh giá một thông tin thực tế, nêu bằng chứng cần thu thập và giới hạn của kết luận.

GV đưa ra tình huống: “Giá rau ở chợ A tăng 30% trong một tuần, báo chí kết luận lạm phát đang bùng phát trên cả nước.” HS điền Phiếu học tập số 3 theo bốn cột: thuật ngữ liên quan, bằng chứng đang có, bằng chứng còn thiếu, giới hạn kết luận. Sau đó, HS tự chọn một tin thời sự khác có dùng một trong các thuật ngữ trong bảng để lập phiếu nhận diện tương tự và hoàn thiện ở nhà.

Phiếu nhận diện mẫu: Thuật ngữ: Lạm phát. Bằng chứng đang có: giá rau tăng 30% ở một chợ trong một tuần. Bằng chứng còn thiếu: mặt bằng giá chung nhiều hàng hoá, nhiều kì, nguồn thống kê rõ ràng. Giới hạn kết luận: chưa đủ kết luận lạm phát cả nước; có thể mới phản ánh biến động cục bộ hoặc ngắn hạn. Phiếu làm ở nhà đạt yêu cầu khi nêu được đầy đủ bốn cột, dùng đúng thuật ngữ theo ngữ cảnh và không tuyệt đối hoá.