Giáo án Bài 9. Cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ

Huy động kiến thức đã học về nhà Trần và tạo tình huống để HS xác định vấn đề: vì sao Hồ Quý Ly phải tiến hành cải cách.

GV chiếu sơ đồ dòng thời gian (1365 đến 1407) và đặt câu hỏi: Theo em, tình trạng nào của nhà Trần cuối thế kỉ XIV khiến triều đình cần thay đổi? Vì sao có người cho rằng cần cải cách thay vì giữ nguyên chế độ cũ? HS trả lời cá nhân trong 2 phút, sau đó nêu vấn đề bài học: Cải cách Hồ Quý Ly gồm những gì, nhằm mục tiêu nào và có tác dụng, giới hạn ra sao?

Vấn đề cần giải quyết được ghi lên bảng: Vì sao cần cải cách và cải cách Hồ Quý Ly gồm những nội dung gì? Dự kiến HS nêu được: quý tộc chiếm nhiều ruộng đất và nô tì, nhà nước thiếu nguồn thu, nông dân sa sút, khởi nghĩa nổi lên, nên cần thay đổi để củng cố nhà nước.

Nêu được bối cảnh khủng hoảng cuối Trần và các mốc chính trong quá trình Hồ Quý Ly nắm quyền; phân biệt được thời điểm bắt đầu cải cách với thời điểm lập nhà Hồ.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Bối cảnh trong bài và khai thác học liệu số NeoEdu (phần bài giảng về bối cảnh). Các câu hỏi: (1) Nêu 3 biểu hiện khủng hoảng của nhà Trần cuối thế kỉ XIV. (2) Hồ Quý Ly nắm quyền theo quá trình nào và lập nhà Hồ vào năm nào, đặt quốc hiệu gì? (3) Vì sao không thể nói mọi cải cách bắt đầu sau khi nhà Hồ thành lập? Hoàn thành cột Bối cảnh trên bảng bốn cột.

Bối cảnh: quý tộc chiếm nhiều ruộng đất và nô tì; tài chính nhà nước khó khăn; đời sống nông dân sa sút, khởi nghĩa nổ ra. Quá trình: Hồ Quý Ly từng bước nắm quyền trong triều Trần, lập nhà Hồ năm 1400, đặt quốc hiệu Đại Ngu. Kết luận: một số biện pháp như tiền giấy (1396) và hạn điền (1397) ban hành khi Hồ Quý Ly còn hoạt động dưới triều Trần, nên không đồng nhất cải cách với năm 1400.

Nêu được các biện pháp cải cách về chính trị và kinh tế – xã hội; giải thích được mục tiêu và giới hạn của tiền giấy, hạn điền, hạn nô.

HS hoạt động nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần Phiếu học tập). Nội dung: chỉnh đốn quan lại, tăng kiểm soát trung ương và thay đổi tổ chức địa phương; ban hành tiền giấy năm 1396; hạn điền năm 1397 nhằm giới hạn sở hữu ruộng của quý tộc; hạn nô năm 1401 nhằm giảm số nô tì của các nhà quyền quý theo phẩm cấp. Câu hỏi chung: Mỗi chính sách nhắm vào đối tượng nào? Chính sách nào không xoá bỏ hoàn toàn tư hữu ruộng đất hay giải phóng ngay toàn bộ nô tì? Vì sao?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Kiến thức HS rút ra: Chính trị – chỉnh đốn quan lại, tăng quyền kiểm soát của trung ương, thay đổi tổ chức địa phương nhằm củng cố nhà nước tập quyền. Kinh tế – xã hội – tiền giấy 1396 nhằm điều tiết tiền tệ và tài chính; hạn điền 1397 giới hạn sở hữu ruộng của quý tộc, không phải xoá tư hữu; hạn nô 1401 giảm nô tì theo phẩm cấp, không giải phóng tức thì tất cả nô tì.

Nêu được các nội dung cải cách về văn hoá, giáo dục, quốc phòng; phân tích được tác dụng và giới hạn của cải cách; biết đánh giá một chính sách tách khỏi kết quả chung của triều đại.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 người, mỗi HS ghi ý kiến vào một ô (văn hoá – giáo dục; quốc phòng; tác dụng; giới hạn), sau đó nhóm thống nhất trong ô trung tâm. Câu hỏi: (1) Cải cách về giáo dục, thi cử và chữ Nôm nhằm đề cao điều gì? (2) Quốc phòng được tăng cường bằng những việc nào, và vì sao thành Tây Đô không đủ bù cho khó khăn xã hội? (3) Vì sao không thể lấy thất bại chống Minh năm 1407 để phủ định mọi đổi mới giáo dục? Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2.

Văn hoá – giáo dục: đề cao tính thực dụng trong học tập, thi cử, sử dụng chữ Nôm, dịch sách, khuyến khích học hành. Quốc phòng: xây thành (Tây Đô), tổ chức quân đội, chế tạo vũ khí. Tác dụng: hạn chế một phần quyền lực quý tộc Trần, củng cố nhà nước tập quyền, thúc đẩy yếu tố tiến bộ về văn hoá, giáo dục. Giới hạn: biện pháp thiếu cơ sở thực tế và đồng bộ, thực hiện gấp; chưa được lòng dân rộng rãi. Ví dụ đánh giá: thất bại năm 1407 là kết quả của nhiều yếu tố; giá trị đổi mới giáo dục phải xét theo mục tiêu, nội dung và tác động riêng.

Củng cố kiến thức về biện pháp, đối tượng tác động và trình tự thời gian của cải cách Hồ Quý Ly.

HS làm bài tập cá nhân trên phiếu hoặc bài tương tác NeoEdu, sau đó đối chiếu theo cặp. Đề gồm 4 câu: (1) Chính sách hạn điền trực tiếp nhằm vào điều gì? A. Giới hạn số nô tì thuộc quyền sở hữu quý tộc; B. Giới hạn quy mô sở hữu ruộng của quý tộc theo quy định; C. Biến ngay mọi ruộng tư thành ruộng công không có ngoại lệ; D. Bỏ toàn bộ nghĩa vụ thuế nông nghiệp. (2) Tiền giấy dưới Hồ Quý Ly được ban hành năm nào? A. 1460; B. 1396; C. 1400; D. 1407. (3) Chọn hai lĩnh vực thuộc cải cách Hồ Quý Ly: A. Giáo dục, thi cử và chữ Nôm; B. Hạn điền và hạn nô; C. Thành lập ASEAN; D. Chia cả nước thành 30 tỉnh năm 1832. (4) Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Nhà Hồ thành lập; Ban hành tiền giấy; Chính sách hạn nô; Chính sách hạn điền.

Đáp án: (1) B – hạn điền nhắm hạn chế tập trung ruộng ở quyền quý, không đồng nghĩa tiêu huỷ ruộng hay xoá tất cả tư hữu. (2) B – tiền giấy 1396 thuộc cuối thời Trần; nhà Hồ lập năm 1400. (3) A và B – giáo dục, chữ Nôm, hạn điền, hạn nô đều thuộc cải cách Hồ; ASEAN thuộc thế kỉ XX, năm 1832 thuộc thời Minh Mạng. (4) Tiền giấy 1396 → Hạn điền 1397 → Nhà Hồ thành lập 1400 → Hạn nô 1401.

Rèn kĩ năng đánh giá nhận định lịch sử và xác định đối tượng tác động của từng chính sách.

HS làm việc theo cặp, đánh giá 4 nhận định: a) Một số cải cách có trước năm 1400. b) Hạn nô có nghĩa mọi nô tì lập tức được tự do. c) Cải cách nhằm củng cố quyền lực trung ương. d) Thành luỹ mạnh tự bảo đảm được thắng lợi chống ngoại xâm. Sau đó ghép: Hạn điền – giới hạn sở hữu ruộng quý tộc; Hạn nô – quy định số nô tì theo phẩm cấp; Chữ Nôm – công cụ văn tự được chú ý trong cải cách văn hoá.

Đáp án nhận định: a) Đúng (tiền giấy 1396, hạn điền 1397); b) Sai (chính sách có mức và đối tượng cụ thể); c) Đúng; d) Sai (quốc phòng còn phụ thuộc chiến lược, đoàn kết và lòng dân). Ghép đúng: Hạn điền – giới hạn sở hữu ruộng quý tộc; Hạn nô – quy định số nô tì theo phẩm cấp; Chữ Nôm – văn tự được chú ý trong cải cách văn hoá.

Vận dụng cách đánh giá đa chiều để tư vấn nội dung trưng bày về một chính sách của Hồ Quý Ly.

Giả định nhóm HS là nhóm tư vấn của một bảo tàng đang chuẩn bị trưng bày tiền giấy thời Hồ. HS hoàn thành Phiếu tư vấn bảo tàng (xem phần Phiếu học tập): ghi mốc thời gian, mục tiêu của chính sách tiền tệ; nêu các câu hỏi cần chứng cứ trước khi kết luận về hiệu quả (lưu hành, giá cả, thu đổi hoặc chấp nhận của dân). Nhóm nhận xét: hiện vật còn tồn tại có tự chứng minh hiệu quả không?

Nhãn trưng bày gợi ý: Tiền giấy được ban hành năm 1396, khi Hồ Quý Ly còn hoạt động dưới triều Trần, nhằm quản lí tài chính và tiền tệ của nhà nước. Câu hỏi cần chứng cứ: Tiền có được lưu hành rộng không? Dân có chấp nhận không? Giá cả và việc thu đổi ra sao? Kết luận: sự tồn tại của hiện vật không tự chứng minh được hiệu quả chính sách; cần tư liệu về lưu hành, thu đổi và tác động kinh tế.