Giáo án Bài 10. Cuộc cải cách của Lê Thánh Tông (thế kỉ XV)

Huy động kiến thức nền về bối cảnh sau thắng lợi Lam Sơn và xác định vấn đề cần giải quyết của cải cách Lê Thánh Tông.

HS trả lời câu hỏi GV nêu: Sau chiến thắng Lam Sơn, nhà Lê sơ gặp những khó khăn gì trong quản lí đất nước? Vì sao Lê Thánh Tông cần tập trung quyền lực và hoàn thiện bộ máy? HS ghi dự đoán vào vở để đối chiếu cuối tiết.

Các ý dự kiến: bộ máy nhà nước còn cần hoàn thiện; quyền lực địa phương và nội bộ triều đình có biến động; cần tăng hiệu lực quản lí để củng cố quốc gia thống nhất. Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm hiểu tổ chức bộ máy, các mốc cải cách và tác động của cải cách.

Nêu được tổ chức trung ương và thừa tuyên thời Lê Thánh Tông, chức năng từng cơ quan và cơ chế giám sát, kiểm soát quan lại dưới quyền vua.

Các nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên khăn trải bàn. Nhiệm vụ: điền chức năng của Lục Bộ (Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công), Lục Tự, Lục Khoa, Ngự sử đài ở trung ương; điền chức năng của Đô ty, Thừa ty, Hiến ty ở thừa tuyên. Câu hỏi định hướng: Vì sao ba cơ quan ở thừa tuyên không do một người nắm? Các cơ quan này chịu sự điều khiển của ai?

Bảng hệ thống hoá trên khăn trải bàn gồm: Lục Bộ phụ trách các lĩnh vực chuyên môn (Lại: quan lại; Hộ: tài chính, hộ tịch; Lễ: nghi lễ, giáo dục; Binh: quân sự; Hình: pháp luật; Công: công trình); Lục Tự giúp công việc; Lục Khoa và Ngự sử đài giám sát. Ở thừa tuyên: Đô ty quân sự, Thừa ty hành chính, Hiến ty giám sát và tư pháp. Kết luận nhóm: phân nhiệm nhằm kiểm soát lẫn nhau, mọi cơ quan đều dưới quyền nhà vua.

Đặt đúng trình tự các mốc 1460, 1466, 1469, 1471, 1484 và nêu được thay đổi về đơn vị hành chính qua từng mốc.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2: sắp xếp thẻ mốc thời gian và thẻ sự kiện theo trình tự; điền tổ chức địa phương tương ứng với từng năm. Câu hỏi: Năm 1466 có bao nhiêu thừa tuyên và phủ kinh đô nào? Năm 1469 phủ Trung Đô đổi thành tên gì? Đến năm 1471 có bao nhiêu thừa tuyên và thêm đơn vị nào?

Trục thời gian đúng: 1460 Lê Thánh Tông lên ngôi; 1466 có 12 thừa tuyên và phủ Trung Đô; 1469 phủ Trung Đô đổi tên Phụng Thiên; 1471 thêm Quảng Nam, thành 13 thừa tuyên, kinh đô vẫn theo chế độ phủ riêng (Phụng Thiên); 1484 bắt đầu dựng bia tiến sĩ. Lưu ý: khi nói về 1471 phải dùng tên Phụng Thiên, không dùng Trung Đô.

Nêu được nội dung Quốc triều hình luật, chính sách kinh tế – xã hội và giáo dục, khoa cử thời Lê Thánh Tông; đánh giá tính tiến bộ trong giới hạn xã hội phong kiến.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia gồm (A) Luật pháp, (B) Kinh tế – quân sự, (C) Giáo dục – khoa cử; mỗi chuyên gia đọc phần sách tương ứng và hoàn thành phiếu ghi chú. Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm 1 HS từ mỗi nhóm chuyên gia; chia sẻ và hoàn thiện bảng tổng hợp. Câu hỏi: Luật Hồng Đức có những quy định nào về tài sản, thừa kế và bảo vệ lợi ích phụ nữ? Vì sao không nên coi bộ luật đã thực hiện bình đẳng giới hiện đại?

Bảng tổng hợp: (A) Quốc triều hình luật, thường gọi Luật Hồng Đức, là thành tựu pháp luật tiêu biểu thời Lê sơ; bảo vệ quyền lực nhà nước và trật tự xã hội; có quy định về quyền tài sản, thừa kế và bảo vệ một số lợi ích phụ nữ. (B) Nhà nước chú trọng nông nghiệp, đê điều, khai hoang, quân điền; tổ chức quân đội, bảo vệ lãnh thổ. (C) Nho giáo được đề cao; khoa cử phát triển; bia tiến sĩ dựng từ năm 1484 để khuyến học, tôn vinh nhân tài. Kết luận: cải cách củng cố quân chủ tập quyền, tạo hệ thống quản lí tương đối hoàn chỉnh; tiến bộ phải xét trong giới hạn xã hội phong kiến.

Vận dụng kiến thức về nội dung trung tâm, tổ chức địa phương và các biểu hiện của cải cách để chọn đáp án đúng; sắp xếp đúng thứ tự thời gian.

HS làm bài tập 1 (trắc nghiệm, chọn một đáp án). Câu 1: Nội dung trung tâm của cải cách chính trị Lê Thánh Tông là gì? A. Mở rộng quyền tự trị của các lãnh chúa địa phương; B. Tách giám sát quan lại khỏi mọi quyền quyết định của vua; C. Củng cố nhà nước quân chủ tập quyền và kiểm soát quan lại; D. Giữ nguyên quyền lực trung gian, không phân công cơ quan. Câu 2: Đến năm 1471, tổ chức địa phương được nêu trong bài gồm gì? A. 12 thừa tuyên và phủ Trung Đô chưa đổi tên; B. 13 thừa tuyên và phủ Phụng Thiên; C. 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên; D. 5 đạo địa phương theo tổ chức đầu thời Lê. Câu 3 (chọn nhiều đáp án): Chọn các biểu hiện phù hợp của cải cách. A. Tăng khoa cử và khảo xét quan lại; B. Phân công hành chính, quân sự, giám sát ở thừa tuyên; C. Biến vua thành nguyên thủ do phổ thông đầu phiếu; D. Xoá mọi luật lệ thành văn. Câu 4: Sắp xếp các sự kiện theo thời gian từ sớm đến muộn: Lê Thánh Tông lên ngôi; hoàn chỉnh 13 thừa tuyên; bắt đầu dựng bia tiến sĩ.

Đáp án: Câu 1: C (cải cách tập trung quyền lực vào vua, đồng thời phân công và giám sát cơ quan, quan lại). Câu 2: B (năm 1466 có 12 thừa tuyên và phủ Trung Đô; năm 1469 phủ này đổi tên Phụng Thiên; năm 1471 thêm Quảng Nam, thành 13 thừa tuyên; 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên thuộc cải cách thời Minh Mạng). Câu 3: A, B (khoa cử, khảo xét và phân công quyền là biện pháp trong nhà nước quân chủ; không phải bầu cử phổ thông hay xoá luật). Câu 4: Lê Thánh Tông lên ngôi (1460) – hoàn chỉnh 13 thừa tuyên (1471) – bắt đầu dựng bia tiến sĩ (1484). Cải cách là một quá trình, không diễn ra toàn bộ trong ngày lên ngôi.

Củng cố đánh giá lịch sử trong bối cảnh quân chủ và nối đúng đơn vị, chính sách, khái niệm với đặc điểm tương ứng.

Bài 1 (đúng/sai, mỗi ý Đ hoặc S): a) Bia tiến sĩ được dựng từ năm 1484; b) Luật Hồng Đức có một số quy định bảo vệ lợi ích phụ nữ; c) Các quy định đó đồng nghĩa bình đẳng giới hiện đại đã hoàn tất; d) Phân công quan lại vẫn đặt dưới quyền nhà vua. Bài 2 (ghép): Thừa tuyên – Khoa cử – Quốc triều hình luật với các đặc điểm: (i) Con đường lựa chọn người có học vào bộ máy; (ii) Bộ luật tiêu biểu thời Lê sơ; (iii) Đơn vị hành chính địa phương thời Lê Thánh Tông.

Đáp án bài 1: a) Đ; b) Đ; c) S (luật vẫn mang trật tự và phân biệt của xã hội phong kiến); d) Đ (tập quyền quân chủ, không phải tam quyền phân lập). Đáp án bài 2: Thừa tuyên – (iii); Khoa cử – (i); Quốc triều hình luật – (ii).

Vận dụng kiến thức để sơ đồ hoá quan hệ trung ương – thừa tuyên và trình bày đánh giá có căn cứ về cải cách Lê Thánh Tông.

Cá nhân HS vẽ sơ đồ chức năng trung ương – thừa tuyên, dùng mũi tên thể hiện trách nhiệm kiểm tra và điều khiển từ trung ương xuống thừa tuyên, không vẽ các vùng như quốc gia độc lập. Sau đó HS viết 3–4 câu trả lời câu hỏi: Vì sao phân công ba cơ quan ở thừa tuyên lại có thể tăng tập quyền thay vì chia cắt đất nước? Phần còn lại của nhiệm vụ (viết thuyết minh về tính tiến bộ của Luật Hồng Đức) giao về nhà.

Sơ đồ gồm: vua ở trên cùng; Lục Bộ, Lục Tự, Lục Khoa, Ngự sử đài ở trung ương; ba cơ quan Đô ty, Thừa ty, Hiến ty ở thừa tuyên, có mũi tên từ trung ương xuống thể hiện sự điều khiển và kiểm tra. Đoạn trả lời mẫu: Phân công hành chính, quân sự và giám sát hạn chế việc một người ở địa phương thâu tóm mọi quyền lực. Các cơ quan chịu sự điều khiển, kiểm tra của trung ương nên sự phân nhiệm hỗ trợ kiểm soát địa phương và củng cố quyền vua, không tạo thành các vùng độc lập.