Giáo án Bài 11. Cuộc cải cách của Minh Mạng (nửa đầu thế kỉ XIX)

HS nhận biết được tình trạng quản lí lãnh thổ rộng và cơ cấu chưa đồng nhất đầu thế kỉ XIX, từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu cải cách Minh Mạng.

GV chiếu lược đồ Việt Nam đầu thế kỉ XIX và yêu cầu HS quan sát phạm vi lãnh thổ từ Bắc đến Nam. HS trả lời câu hỏi: “Lãnh thổ rộng như vậy, nhà Nguyễn gặp khó khăn gì trong việc quản lí?” và “Dưới thời Gia Long, Bắc Thành và Gia Định Thành có đặc điểm gì?”. Từ đó HS nêu nhiệm vụ của bài học.

Nhiệm vụ học tập được xác định: lãnh thổ rộng, Bắc Thành và Gia Định Thành có quyền lực lớn, cơ cấu quản lí giữa các vùng chưa đồng nhất; nhà Nguyễn cần củng cố trung ương, thống nhất địa phương. HS ghi tựa bài và ba câu hỏi định hướng: cơ quan trung ương, tổ chức tỉnh, đánh giá cải cách.

HS trình bày được vai trò của Nội các, Cơ mật viện, Lục bộ, cơ quan giám sát và giải thích được các biện pháp luân chuyển, kiểm tra, hồi tị trong vận hành bộ máy.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 đọc mục “Yêu cầu thống nhất và cải cách bộ máy” trong SGK. Mỗi cá nhân tìm một nội dung (Nội các, Cơ mật viện, Lục bộ và cơ quan giám sát, luân chuyển–kiểm tra–hồi tị), ghi vào ô của mình trên khăn trải bàn, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung trung tâm ở ô giữa. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao vua cần lập Nội các năm 1829 và Cơ mật viện năm 1834?”, “Hồi tị nhằm hạn chế điều gì? Có phải hồi tị bảo đảm hết tham nhũng không?”.

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm:

• Nội các (1829): giúp giải quyết văn thư, công việc của vua.
• Cơ mật viện (1834): xử lí công việc quân quốc trọng yếu.
• Lục bộ và cơ quan giám sát: được kiện toàn, tăng kiểm soát quan lại.
• Luân chuyển, kiểm tra, quy định trách nhiệm: hạn chế quan hệ thân thuộc, địa phương ảnh hưởng công vụ.
• Hồi tị: công cụ hạn chế ảnh hưởng, không bảo đảm tự động không còn tham nhũng.
  Kết luận nhóm: cải cách trung ương nhằm tập trung quyền lực, tăng kiểm soát và đáp ứng nhu cầu quản lí.

HS trình bày được quá trình bãi bỏ Bắc Thành (1831), Gia Định Thành (1832), việc hình thành 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên, chức năng Tổng đốc, Tuần phủ và đánh giá giá trị, hạn chế của cải cách.

HS làm việc theo cặp đôi kết hợp chia sẻ nhóm, hoàn thành Phiếu học tập số 2 dựa trên mục “Tỉnh và giá trị lâu dài của cải cách” và lược đồ. Câu hỏi GV đặt ra: “Năm 1831 và 1832 đã thay đổi gì trong tổ chức địa phương?”, “Tổng đốc và Tuần phủ khác nhau thế nào?”, “Vì sao không nên coi 30 tỉnh là hiện trạng hành chính ngày nay?”.

Phiếu học tập số 2 đã điền:

• 1831: bãi bỏ Bắc Thành, tổ chức lại các tỉnh phía Bắc.
• 1832: bãi bỏ Gia Định Thành, cải cách ở phía Nam.
• Kết quả: cả nước có 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên.
• Tổng đốc: có thể quản lí liên tỉnh; Tuần phủ: quản lí tỉnh; các chức phụ trách hành chính, tư pháp, quân sự.
• Giá trị: thống nhất tổ chức hành chính, tăng hiệu lực tập quyền, tạo cơ sở cho hệ thống tỉnh về sau.
• Hạn chế: số lượng và ranh giới tỉnh đã thay đổi nhiều; một số chính sách xã hội, dân tộc và gánh nặng quản lí còn hạn chế.

HS vận dụng kiến thức về bộ máy trung ương, cấp tỉnh và mốc thời gian để làm bài tập trắc nghiệm, đúng–sai, sắp xếp và ghép đôi.

HS chơi theo nhóm 4 bằng thẻ đáp án hoặc bài tập tương tác NeoEdu. GV đưa lần lượt các câu hỏi sau:

1. Mục đích trực tiếp của bãi bỏ Bắc Thành, Gia Định Thành là gì? A. Giữ nguyên quyền tổng trấn, chỉ đổi tên hai thành; B. Chuyển mọi tỉnh sang chế độ tự quản độc lập; C. Thống nhất quản lí địa phương, tăng kiểm soát từ trung ương; D. Bỏ hệ thống quan lại địa phương và quản lí trực tiếp từng làng.
2. Sau cải cách 1831–1832, cả nước có hệ thống nào? A. 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên; B. 13 thừa tuyên và phủ Phụng Thiên; C. 18 tỉnh ở miền Bắc, giữ nguyên Gia Định Thành; D. 30 tỉnh nhưng không có đơn vị riêng cho kinh đô.
3. Chọn các cơ quan trung ương gắn với cải cách Minh Mạng: A. Nội các; B. Cơ mật viện; C. Nghị viện châu Âu; D. Ban thư kí ASEAN.
4. Đánh giá: a) Minh Mạng lên ngôi năm 1820; b) Cải cách tỉnh hoàn thành cùng một ngày ở mọi vùng; c) Hồi tị nhằm hạn chế tác động của quan hệ thân thuộc trong công vụ; d) Tỉnh đầu thế kỉ XIX có ranh giới bất biến đến hiện tại.
5. Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Minh Mạng lên ngôi (1820); Nội các thành lập (1829); cải cách tỉnh phía Bắc (1831); cải cách phía Nam (1832); Cơ mật viện thành lập (1834).
6. Ghép: Nội các – Giúp vua xử lí văn thư và công việc; Cơ mật viện – Tham mưu công việc quân quốc trọng yếu; Hồi tị – Tránh một số quan hệ thân thuộc, địa phương trong bổ nhiệm công vụ.

Đáp án:

• Câu 1: C (các đơn vị trung gian có quyền lớn được thay bằng hệ thống tỉnh, triều đình quản lí đồng nhất hơn).
• Câu 2: A (30 tỉnh và phủ Thừa Thiên là kết quả đầu thế kỉ XIX).
• Câu 3: A, B (Nội các 1829 và Cơ mật viện 1834 thuộc triều Nguyễn; hai đáp án còn lại là tổ chức quốc tế hiện đại).
• Câu 4: a Đúng; b Sai (có hai đợt 1831 và 1832); c Đúng; d Sai (địa giới hành chính đã thay đổi qua nhiều giai đoạn).
• Câu 5: 1820 < 1829 < 1831 < 1832 < 1834.
• Câu 6: Nội các – giúp vua xử lí văn thư và công việc; Cơ mật viện – tham mưu công việc quân quốc trọng yếu; Hồi tị – tránh một số quan hệ thân thuộc, địa phương trong bổ nhiệm công vụ.

HS so sánh cải cách Minh Mạng với cải cách Lê Thánh Tông theo cùng tiêu chí, phân biệt đơn vị lịch sử với hiện trạng hành chính và hoàn thành nhãn bản đồ lịch sử có cảnh báo.

HS làm việc cặp đôi, trả lời hai nhiệm vụ:

1. Nêu một điểm giống và một điểm khác giữa cải cách Lê Thánh Tông và Minh Mạng (không lấy số đơn vị làm thước đo dân chủ).
2. Ghi nhãn bản đồ “30 tỉnh và phủ Thừa Thiên”: ghi mốc 1831–1832, ý nghĩa thống nhất quản lí và cảnh báo khi đối chiếu bản đồ hiện tại.
   Câu hỏi GV đặt ra: “Có thể so sánh 13 thừa tuyên và 30 tỉnh để kết luận cải cách sau dân chủ hơn không?”.

Đáp án mẫu:

• Giống: đều củng cố quân chủ tập quyền, phân công và kiểm soát quan lại, tăng hiệu lực quản lí địa phương.
• Khác: thời Lê Thánh Tông tổ chức 13 thừa tuyên và phủ Phụng Thiên; Minh Mạng tổ chức 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên sau 1831–1832, bãi bỏ Bắc Thành và Gia Định Thành.
• Kết luận ví dụ: Không. Số đơn vị chỉ phản ánh tổ chức lãnh thổ; mức độ dân chủ phải xét cách nắm quyền và quyền tham gia chính trị. Cả hai cải cách đều nằm trong thể chế quân chủ tập quyền.
• Nhãn bản đồ: Hệ thống hành chính sau cải cách Minh Mạng năm 1831–1832 gồm 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên; sự thay đổi góp phần thống nhất quản lí và tăng quyền điều hành của trung ương. Đây là bản đồ lịch sử đầu thế kỉ XIX; tên và ranh giới khác với bản đồ hiện nay.