Giáo án Bài 12. Vị trí và tầm quan trọng của Biển Đông

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vị trí Biển Đông; xác định vấn đề và nhiệm vụ học tập của bài.

GV trình chiếu bản đồ châu Á – Thái Bình Dương (hoặc mở bài học số trên NeoEdu), yêu cầu HS xác định Biển Đông và đặt hai câu hỏi:

• Biển Đông nằm ở rìa nào của Thái Bình Dương? Biển này nối với những vùng biển nào?
• Vì sao nhiều nước và khu vực quan tâm đến Biển Đông?
  HS ghi câu trả lời ban đầu vào vở, sau đó nêu nhiệm vụ học tập của bài: mô tả không gian và tuyến kết nối, nêu các vai trò của Biển Đông, đề xuất cách bảo vệ môi trường biển.

Câu trả lời ban đầu của HS, ví dụ: “Biển Đông nằm ở rìa phía tây Thái Bình Dương, là biển tương đối kín, nối với các vùng biển khác qua các eo biển. Biển này quan trọng vì có tuyến hàng hải, nguồn lợi hải sản, dầu khí và vị trí quốc phòng.” Kết quả xác định được nhiệm vụ học tập của bài.

HS mô tả được không gian Biển Đông, nhận diện các eo biển, tuyến hàng hải, các nước và vùng lãnh thổ tiếp giáp; xác định được vị trí Hoàng Sa, Trường Sa và hiểu rằng mô tả vị trí không thay thế căn cứ pháp lí.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm nhận một trong bốn nhiệm vụ:

• Nhóm 1: Nhận diện các eo biển Ma-lắc-ca, Ba-si, Ga-xpa, Ca-ri-ma-ta; phân biệt Ca-ri-ma-ta (eo biển) với Ca-li-man-tan (đảo/vùng đảo).
• Nhóm 2: Liệt kê các nước và vùng lãnh thổ tiếp giáp Biển Đông và giải thích vì sao phải dùng cách diễn đạt “nước và vùng lãnh thổ”.
• Nhóm 3: Xác định vị trí Hoàng Sa (phía bắc Biển Đông, có Phú Lâm, Linh Côn) và Trường Sa (phía đông nam bờ biển Việt Nam, có Trường Sa, Song Tử Tây).
• Nhóm 4: Nêu các tuyến hàng hải đi qua Biển Đông, liên kết những khu vực nào; giải thích vì sao vị trí này có ý nghĩa với thương mại và an ninh.
  Câu hỏi chung GV đặt ra: “Khoảng cách trên bản đồ có tự nó quyết định chủ quyền một vùng biển hay không? Vì sao?”

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, kết luận chính của mỗi nhóm, ví dụ:

• Nhóm 1: Ma-lắc-ca, Ba-si, Ga-xpa, Ca-ri-ma-ta là eo biển cần nhận diện trên tuyến kết nối; Ca-li-man-tan chỉ đảo/vùng đảo, không dùng thay tên eo Ca-ri-ma-ta.
• Nhóm 2: Việt Nam, Trung Quốc, Phi-líp-pin, Ma-lai-xi-a, Bru-nây, In-đô-nê-xi-a, Xin-ga-po, Thái Lan, Cam-pu-chia và Đài Loan là các nước và vùng lãnh thổ tiếp giáp; không hàm ý các thực thể có cùng địa vị pháp lí.
• Nhóm 3: Hoàng Sa ở phía bắc Biển Đông; Trường Sa ở phía đông nam bờ biển Việt Nam; vai trò của hai quần đảo gồm hỗ trợ giao thông, hậu cần, hoạt động kinh tế và quốc phòng.
• Nhóm 4: Các tuyến hàng hải liên kết Đông Á với Đông Nam Á, Nam Á, Trung Đông, châu Âu.
  Kết luận chung: Mô tả vị trí không tự giải quyết tranh chấp chủ quyền; không suy chủ quyền hoặc độ rộng vùng biển chỉ từ khoảng cách.

HS giải thích được vai trò kinh tế, môi trường, quốc phòng của Biển Đông; nhận thấy khai thác phải gắn với bảo vệ hệ sinh thái, an toàn hàng hải và luật pháp quốc tế.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2 (sơ đồ “Ba vai trò – một điều kiện”). Nhiệm vụ:

1. Liệt kê các nguồn lợi và giá trị của Biển Đông: hải sản, tài nguyên dầu khí, năng lượng biển, cảnh quan, hệ sinh thái.
2. Nêu vai trò của cảng biển, tuyến hàng hải và các đảo (kinh tế, nghiên cứu, dịch vụ, quốc phòng).
3. Nêu các tác động làm giảm sinh kế lâu dài: ô nhiễm, khai thác quá mức, biến đổi khí hậu, phá huỷ rạn san hô.
   Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao nói tự do hàng hải không có nghĩa là tàu thuyền được làm mọi hoạt động ở mọi vùng biển?” và “Vì sao tầm quan trọng của Biển Đông không chỉ nằm ở dầu khí?”

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, ví dụ:

• Kinh tế: hải sản, cảng biển, tuyến hàng hải hỗ trợ giao thương; dầu khí và năng lượng biển là nguồn lợi cần khai thác đúng quy định.
• Môi trường: rạn san hô và hệ sinh thái là nơi sinh sống của nhiều sinh vật biển, gắn với sinh kế lâu dài.
• Quốc phòng – an ninh: các đảo và tuyến biển có ý nghĩa đối với quốc phòng và an ninh.
• Kết luận: Tự do hàng hải theo luật quốc tế không đồng nghĩa với mọi hoạt động ở mọi vùng biển; quyền và nghĩa vụ khác nhau theo chế độ pháp lí. Khai thác phải gắn với bảo vệ môi trường và luật pháp.

Củng cố kiến thức về vị trí, eo biển, tuyến hàng hải, vai trò của Biển Đông; rèn kĩ năng đọc tọa độ và phân biệt dữ kiện chính xác với suy diễn.

GV tổ chức trò chơi “Ai nhanh – ai đúng” trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác của Bài 12), kết hợp các câu hỏi sau:

• Câu 1: Biển Đông thuộc khu vực nào của Thái Bình Dương? A. Rìa phía tây; B. Rìa phía đông giáp bờ châu Mỹ; C. Trung tâm đại dương, tách khỏi lục địa Á; D. Phía nam giáp trực tiếp Nam Cực.
• Câu 2: Tên eo biển nào thay cho nhãn không đúng “Ca-li-man-tan (Kalimantan)”? A. Ba-si (Bashi); B. Ca-ri-ma-ta (Karimata); C. Ma-lắc-ca (Malacca); D. Ga-xpa (Gaspar).
• Câu 3: Chọn các lí do làm Biển Đông có tầm quan trọng chiến lược. A. Nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế; B. Có tài nguyên và hệ sinh thái biển có giá trị; C. Mọi nguồn lợi là vô hạn; D. Tầm quan trọng kinh tế làm mọi quy tắc pháp lí mất hiệu lực.
• Câu 4: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Danh sách tiếp giáp cần ghi “nước và vùng lãnh thổ”; b) Một ước tính trữ lượng cũ là lượng chắc chắn khai thác được hiện nay; c) Bảo vệ rạn san hô liên quan đến sinh kế thuỷ sản lâu dài; d) Khoảng cách địa lí tự nó giải quyết mọi tranh chấp chủ quyền.
• Câu 5: Bốn điểm giả định cùng kinh tuyến có vĩ độ $22^\circ\mathrm{B}$, $17^\circ\mathrm{B}$, $10^\circ\mathrm{B}$, $5^\circ\mathrm{B}$. Xếp từ bắc xuống nam (đây là bài tập kĩ năng, không phải tuyến đi biển).
• Câu 6: Ghép: Tuyến hàng hải, Rạn san hô, Cảng biển với đặc điểm phù hợp (kết nối giao thương; môi trường sống của nhiều sinh vật biển; đầu mối vận tải và dịch vụ biển).

Đáp án và giải thích:

• Câu 1: A. Rìa phía tây Thái Bình Dương là vị trí liên kết các tuyến từ Đông Á qua Đông Nam Á sang Ấn Độ Dương.
• Câu 2: B. Ca-ri-ma-ta là eo biển; Ca-li-man-tan là đảo/vùng đảo nên phải phân biệt loại địa danh trước khi đọc tuyến hàng hải.
• Câu 3: A, B. Vị trí trên tuyến hàng hải và nguồn lợi là hai cơ sở; tài nguyên hữu hạn, khai thác vẫn chịu nghĩa vụ bảo vệ môi trường và luật pháp nên C, D sai.
• Câu 4: a) Đ (chính xác về địa lí – pháp lí); b) S (ước tính phụ thuộc năm, điều kiện, phương pháp khảo sát); c) Đ; d) S (chủ quyền cần căn cứ pháp lí và lịch sử, không suy từ khoảng cách).
• Câu 5: Điểm có vĩ độ $22^\circ\mathrm{B}$ → $17^\circ\mathrm{B}$ → $10^\circ\mathrm{B}$ → $5^\circ\mathrm{B}$ (vĩ độ giảm dần khi đi về phía nam; các điểm là dữ liệu giả định, không phải mốc chủ quyền).
• Câu 6: Tuyến hàng hải – kết nối giao thương giữa các khu vực; Rạn san hô – môi trường sống của nhiều sinh vật biển; Cảng biển – đầu mối vận tải và dịch vụ biển. Ba yếu tố liên quan nhưng không thay thế nhau.

HS vận dụng kiến thức về vai trò Biển Đông và yêu cầu bảo vệ môi trường để lập bản đề xuất của câu lạc bộ về bảo vệ biển, gồm vấn đề, hai hành động an toàn và tiêu chí đánh giá.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành bản đề xuất của câu lạc bộ về bảo vệ biển với các mục:

• Vấn đề cụ thể cần giải quyết (ví dụ: rác nhựa, thông tin sai về biển).
• Hai hành động an toàn, khả thi trong nhà trường hoặc địa phương (không tiếp cận vùng tranh chấp, không tự tổ chức hoạt động trên biển).
• Tiêu chí theo dõi và trách nhiệm thực hiện.
  GV đặt câu hỏi gợi mở: “Hành động này có bảo vệ được hệ sinh thái và sinh kế lâu dài không?” và “Hành động này có vượt giới hạn an toàn nào không?”

Bản đề xuất của nhóm gồm các nội dung, ví dụ:

• Vấn đề: rác nhựa dùng một lần và thông tin sai về biển làm tổn hại môi trường và nhận thức.
• Hành động 1: giảm đồ nhựa dùng một lần tại trường, phân loại rác có giám sát.
• Hành động 2: tổ chức bảng tin về Biển Đông dựa trên nguồn pháp lí và lịch sử, công bố vào một ngày cố định trong tháng.
• Tiêu chí đánh giá: lượng rác được giảm trong cùng một khoảng thời gian; số lượt HS đọc bảng tin và trả lời đúng câu hỏi kiểm tra.
• Giới hạn an toàn: không tự tiến hành thu gom rác ở bờ biển xa, không tiếp cận vùng tranh chấp; có sự giám sát của giáo viên.