Giáo án Bài 8. Một số cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng trong lịch sử Việt Nam (từ thế kỉ III trước Công nguyên đến cuối thế kỉ XIX)

Huy động kiến thức nền của HS về các cuộc khởi nghĩa và xác định nhiệm vụ học tập của bài: lập trục các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu, phân tích chuyển hướng Lam Sơn và đóng góp của Tây Sơn.

GV trình chiếu tên năm cuộc khởi nghĩa: Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Lam Sơn, Tây Sơn. GV đặt câu hỏi: Các cuộc khởi nghĩa này diễn ra vào thời kì nào của lịch sử Việt Nam? Em đoán chúng có điểm chung gì? HS suy nghĩ rồi trao đổi theo cặp.

Danh sách sơ bộ các cuộc khởi nghĩa HS nêu được (Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Lam Sơn, Tây Sơn) kèm nhận xét ban đầu: Hai Bà Trưng và Bà Triệu chống Hán và Ngô; Lam Sơn chống quân Minh; Tây Sơn lật đổ các tập đoàn phong kiến và chống ngoại xâm. Nhiệm vụ học tập được GV ghi lên bảng: lập trục thời gian, phân tích chuyển hướng Lam Sơn và đóng góp của Tây Sơn.

HS nêu được các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu thời Bắc thuộc và thành quả của chúng; trình bày diễn biến khởi nghĩa Lam Sơn; giải thích ý nghĩa của chuyển hướng vào Nghệ An năm 1424 đối với thắng lợi.

Hoạt động theo kĩ thuật mảnh ghép với hai vòng.
Vòng 1 (nhóm chuyên gia): Chia lớp thành ba nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một nội dung. Nhóm 1 nghiên cứu khởi nghĩa thời Bắc thuộc (Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng). Nhóm 2 nghiên cứu giai đoạn đầu Lam Sơn (1418–1423, khó khăn ở miền núi Thanh Hoá). Nhóm 3 nghiên cứu chuyển hướng vào Nghệ An (1424) và các thắng lợi 1426–1427.
Câu hỏi gợi ý: Nhóm 1: Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm nào? Lý Bí thành lập nước nào và năm nào? Vì sao các thành quả này không kéo dài mãi? Nhóm 2: Lam Sơn khởi nghĩa ở đâu, năm nào, gặp khó khăn gì? Nhóm 3: Vì sao phải chuyển vào Nghệ An? Chuyển hướng này mang lại điều gì?
Vòng 2 (nhóm mảnh ghép): Mỗi nhóm mới gồm đủ ba chuyên gia, chia sẻ nội dung của mình để hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với các nội dung chính:

• Khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40, Trưng Trắc lên làm vua; thất bại trước đàn áp năm 43.
• Khởi nghĩa Bà Triệu năm 248 chống nhà Ngô; Lý Bí khởi nghĩa năm 542, lập nước Vạn Xuân năm 544; Mai Thúc Loan đầu thế kỉ VIII; Phùng Hưng cuối thế kỉ VIII chống Đường, giành quyền quản lí trong một thời gian.
• Lam Sơn: khởi nghĩa năm 1418 ở Lam Sơn, giai đoạn đầu khó khăn ở miền núi Thanh Hoá; năm 1424 chuyển vào Nghệ An để mở rộng vùng giải phóng.
• Kết luận: chuyển hướng vào Nghệ An tạo địa bàn, nguồn lương thực và nhân lực, là nền tảng để nghĩa quân tiến ra Bắc và giành thắng lợi 1426–1427.

HS trình bày được bối cảnh bùng nổ phong trào Tây Sơn năm 1771; nêu được những đóng góp chính về xoá chia cắt và chống ngoại xâm; phân biệt nhiệm vụ chống chúa với nhiệm vụ chống ngoại xâm.

HS làm việc theo nhóm bốn với kĩ thuật khăn trải bàn. Ở giữa bàn ghi chủ đề “Phong trào Tây Sơn”, mỗi HS viết vào ô của mình một nội dung theo ba nhóm: (1) Bối cảnh bùng nổ năm 1771; (2) Đóng góp xoá chia cắt: lật đổ chúa Nguyễn ở Đàng Trong, chúa Trịnh ở Đàng Ngoài (1786); (3) Đóng góp chống ngoại xâm: Rạch Gầm – Xoài Mút (1785), Ngọc Hồi – Đống Đa (1789).
Câu hỏi gợi ý: Khủng hoảng nào thúc đẩy Tây Sơn bùng nổ? Các hoạt động chống chúa và chống ngoại xâm có cùng mục tiêu không? Vì sao không nên coi Tây Sơn chỉ là phong trào chống ngoại xâm?

Bảng tổng hợp trên khăn trải bàn gồm các ý chính:

• Bối cảnh: khủng hoảng ở Đàng Trong, sự áp bức và mâu thuẫn xã hội; Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo khởi nghĩa năm 1771.
• Đóng góp xoá chia cắt: lần lượt lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong và chúa Trịnh ở Đàng Ngoài (1786), góp phần xoá bỏ cục diện chia cắt.
• Đóng góp chống ngoại xâm: năm 1785 đánh quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút; năm 1789 đánh quân Thanh ở Ngọc Hồi – Đống Đa, do Nguyễn Huệ lãnh đạo.
• Kết luận: các cuộc bảo vệ đất nước nằm trong phong trào có mục tiêu xã hội – chính trị rộng hơn, không phải nhiệm vụ duy nhất.

HS hệ thống hoá các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng theo trục thời gian; biết nhận xét từng cuộc có hoàn cảnh, giới hạn riêng và không gộp thành một cuộc chiến liên tục.

HS làm việc theo cặp để hoàn thành Phiếu học tập số 2: sắp xếp các sự kiện lên trục thời gian từ thế kỉ III trước Công nguyên đến cuối thế kỉ XVIII, đánh dấu các mốc chính và viết một nhận xét có giới hạn cho từng giai đoạn.
Câu hỏi gợi ý: Mốc nào đánh dấu sự bùng nổ của Lam Sơn? Mốc nào đánh dấu lập nhà Lê sơ? Vì sao không nên lấy một kết quả về sau để dự báo toàn bộ các bước trước đó?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm các mốc:

• Thế kỉ III trước Công nguyên: nhân dân nhiều lần đấu tranh chống xâm lược, đô hộ.
• Năm 40: Hai Bà Trưng khởi nghĩa; năm 248: Bà Triệu khởi nghĩa; năm 542: Lý Bí khởi nghĩa; năm 544: lập nước Vạn Xuân.
• Năm 1418: Lam Sơn khởi nghĩa; năm 1424: chuyển vào Nghệ An; năm 1426: Tốt Động–Chúc Động; năm 1427: Chi Lăng–Xương Giang và hội thề Đông Quan; năm 1428: lập nhà Lê sơ.
• Năm 1771: Tây Sơn khởi nghĩa; năm 1785: thắng quân Xiêm; năm 1786: lật đổ chúa Trịnh; năm 1789: thắng quân Thanh.
• Nhận xét giới hạn: các thắng lợi thời Bắc thuộc không đồng nghĩa tự chủ kéo dài mãi; Lam Sơn chuyển hướng và trưởng thành lực lượng; Tây Sơn có đóng góp xoá chia cắt nhưng không phải nhiệm vụ duy nhất.

HS vận dụng kiến thức về khởi nghĩa Bắc thuộc, chuyển hướng Lam Sơn và đóng góp Tây Sơn để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm; tự kiểm tra và giải thích lựa chọn đúng.

Bài tập 1: Cuộc khởi nghĩa nào dẫn tới thành lập nước Vạn Xuân năm 544? A. Khởi nghĩa Lý Bí; B. Khởi nghĩa Bà Triệu; C. Khởi nghĩa Lam Sơn; D. Phong trào Tây Sơn.
Bài tập 2: Chuyển hướng chiến lược quan trọng của Lam Sơn từ năm 1424 là gì? A. Tiếp tục chỉ cố thủ ở vùng núi Thanh Hoá; B. Tập trung đánh thành Đông Quan ngay trong 1424; C. Chuyển toàn bộ lực lượng sang Ai Lao và bỏ Nghệ An; D. Tiến vào Nghệ An để mở rộng căn cứ và lực lượng.
Bài tập 3: Chọn những đóng góp của phong trào Tây Sơn. A. Lật đổ các tập đoàn chúa Nguyễn, chúa Trịnh, góp phần xoá chia cắt; B. Đánh bại quân Xiêm và quân Thanh xâm lược; C. Lãnh đạo khởi nghĩa Hai Bà Trưng; D. Thành lập nước Vạn Xuân năm 544.
HS làm cá nhân trên giấy, sau đó đối chiếu với bài tương tác trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian.

Đáp án:

• Bài 1: A (Lý Bí khởi nghĩa năm 542 và lập Vạn Xuân năm 544; năm khởi nghĩa không phải năm thành lập nhà nước).
• Bài 2: D (chuyển vào Nghệ An giúp thoát khó khăn và mở rộng vùng giải phóng; hội thề Đông Quan là mốc cuối năm 1427).
• Bài 3: A, B (đóng góp của Tây Sơn thuộc cuối thế kỉ XVIII; Hai Bà Trưng và Vạn Xuân thuộc thời Bắc thuộc, không cùng phong trào).

HS xác định đúng hoặc sai các nhận định về niên đại, tính chất; sắp xếp đúng thứ tự sự kiện và ghép sự kiện với đặc điểm tương ứng.

Bài tập 4: Đối chiếu niên đại và tính chất. a) Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40; b) Lam Sơn bắt đầu năm 1428; c) Tây Sơn vừa có nhiệm vụ trong nước vừa chống ngoại xâm; d) Chiến thắng 1427 góp phần đưa đến hội thề Đông Quan. HS ghi Đ hoặc S.
Bài tập 5: Sắp xếp các sự kiện theo thời gian từ sớm đến muộn: Lam Sơn khởi nghĩa năm 1418; chuyển vào Nghệ An năm 1424; Tốt Động – Chúc Động năm 1426; Chi Lăng – Xương Giang năm 1427.
Bài tập 6: Ghép sự kiện với đặc điểm: Hai Bà Trưng – khởi nghĩa năm 40; Lê Lợi – lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn; Nguyễn Huệ – chỉ huy thắng lợi chống Xiêm, Thanh.
HS làm theo cặp, sau đó chữa bài chung.

Đáp án:

• Bài 4: a) Đ; b) S (Lam Sơn khởi đầu năm 1418; năm 1428 lập nhà Lê sơ); c) Đ (lật đổ các chúa và đánh Xiêm, Thanh); d) Đ (thắng lợi quân sự tạo điều kiện kết thúc chiến tranh).
• Bài 5: Lam Sơn khởi nghĩa năm 1418 → chuyển vào Nghệ An năm 1424 → Tốt Động – Chúc Động năm 1426 → Chi Lăng – Xương Giang năm 1427.
• Bài 6: Hai Bà Trưng – khởi nghĩa năm 40 (thời Bắc thuộc); Lê Lợi – lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn (thời Minh thuộc); Nguyễn Huệ – chỉ huy thắng lợi chống Xiêm, Thanh (cuối thế kỉ XVIII).

HS vận dụng kiến thức đã học để viết lời dẫn cho triển lãm, nêu được ví dụ tiêu biểu của thời Bắc thuộc, Lam Sơn, Tây Sơn và nhận xét nối các chặng nhưng không gộp thành một cuộc chiến liên tục.

Mỗi nhóm nhận một bộ thẻ sự kiện, gồm các thẻ ghi hoàn cảnh, lực lượng lãnh đạo, kết quả và giới hạn của sự kiện. Nhóm chọn một ví dụ thời Bắc thuộc, một ví dụ Lam Sơn và một ví dụ Tây Sơn để hoàn thành lời dẫn triển lãm “Ba chặng đấu tranh”, kèm một nhận xét chung.
Câu hỏi gợi ý: Ví dụ của nhóm thể hiện ý chí nào? Vì sao nói các chặng nối tiếp nhau nhưng không phải một cuộc chiến liên tục?
Bài tập về nhà (ứng dụng thực tế): thiết kế ba thẻ sự kiện ghi rõ hoàn cảnh trước đấu tranh, lực lượng lãnh đạo, kết quả và giới hạn của mỗi kết luận.

Lời dẫn triển lãm “Ba chặng đấu tranh” gồm:

• Thời Bắc thuộc: Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40, thể hiện ý chí chống đô hộ.
• Thời Minh thuộc: khởi nghĩa Lam Sơn 1418–1427, từ căn cứ địa phát triển thành chiến tranh giải phóng, buộc quân Minh rút; nhà Lê sơ được thành lập năm 1428.
• Cuối thế kỉ XVIII: Tây Sơn góp phần xoá chia cắt và đánh bại quân Xiêm (1785), quân Thanh (1789).
• Nhận xét chung: các chặng nối tiếp truyền thống tự chủ nhưng mỗi chặng có hoàn cảnh, kẻ thù, lực lượng và giới hạn riêng.