Giáo án Bài 7. Khái quát về chiến tranh bảo vệ Tổ quốc trong lịch sử Việt Nam

Huy động kiến thức nền của HS về các mốc chống xâm lược; xác định vấn đề cần giải quyết: vì sao có những cuộc kháng chiến khác nhau về mục tiêu và cách đánh.

GV trình bày nhanh 4 sự kiện trên màn hình: Bạch Đằng 938, kháng Tống 981, Bạch Đằng 1288, Ngọc Hồi – Đống Đa 1789. HS trả lời nhanh: sự kiện thuộc thời kì nào, người chỉ huy là ai, đất nước đang bị đe doạ hay đang mất độc lập cần khôi phục. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Trong các sự kiện này, sự kiện nào giữ độc lập đang có, sự kiện nào nhằm khôi phục độc lập đã mất? (2) Vì sao cùng là chống ngoại xâm mà cách đánh có thể khác nhau?

HS ghi được vào vở tên sự kiện, năm, người chỉ huy và nêu được câu hỏi trọng tâm của bài: phân biệt loại hình chiến tranh và giải thích thắng lợi bằng chiến lược cụ thể. Dự kiến: 938 Ngô Quyền; 981 Lê Hoàn; 1288 Trần Quốc Tuấn; 1789 Nguyễn Huệ.

Phân biệt được chiến tranh bảo vệ với chiến tranh giải phóng và khởi nghĩa theo mục tiêu, hoàn cảnh chủ quyền; nhận biết hai loại có thể kế tiếp nhau trong một giai đoạn.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc mục Vị trí chiến lược trong sách và điền bảng so sánh. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc nhằm mục tiêu gì? (2) Chiến tranh giải phóng nhằm mục tiêu gì? (3) Vì sao không thể phân loại chỉ dựa vào quân số, thời gian hay việc có nhân dân tham gia hay không? (4) Vị trí nơi giao tiếp giữa lục địa và biển đã đặt Việt Nam vào tình thế nào?

Kết quả Phiếu học tập số 1: Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc: giữ nền độc lập và chủ quyền đang có; Chiến tranh giải phóng: khôi phục độc lập đã bị mất; Khởi nghĩa: đứng lên trong nước chống lại ách thống trị hoặc chính quyền. Kết luận: phân biệt theo mục tiêu và hoàn cảnh chính trị, không theo quân số hay thời gian. Vị trí chiến lược tạo điều kiện giao lưu nhưng khiến đất nước nhiều lần trở thành mục tiêu xâm lược.

Nêu được các thắng lợi tiêu biểu gắn với người chỉ huy; giải thích được chiến lược khác nhau của từng cuộc kháng chiến, không rút gọn thành một khẩu hiệu chung.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (4 nhóm) nghiên cứu một cụm. Nhóm 1: Bạch Đằng 938 (Ngô Quyền) và kháng Tống 981 (Lê Hoàn). Nhóm 2: kháng Tống 1075–1077 (Lý Thường Kiệt, phòng tuyến Như Nguyệt) và kháng Mông – Nguyên 1258 (Trần Thái Tông, Trần Thủ Độ). Nhóm 3: kháng Nguyên 1285 (Trần Thánh Tông, Trần Quốc Tuấn, Hàm Tử, Chương Dương) và 1287–1288 (Trần Nhân Tông, Bạch Đằng 1288). Nhóm 4: đánh Xiêm 1785 và chống quân Thanh 1789 (Nguyễn Huệ – Quang Trung, Rạch Gầm – Xoài Mút, Ngọc Hồi – Đống Đa). Câu hỏi GV đặt ra cho mỗi nhóm: Cuộc kháng chiến này chọn chiến lược nào (địa hình, thời điểm thuỷ triều, tiến công hay phòng ngự, tạm rút rồi phản công, gắn quân với dân)? Vì sao không thể gộp Bạch Đằng 1288 với Bạch Đằng 938?

Phiếu học tập số 2 gồm bảng hoàn chỉnh: Cuộc kháng chiến – Chỉ huy – Chiến lược nổi bật – Điểm cần nhớ. Ví dụ dự kiến: Bạch Đằng 938, Ngô Quyền, lợi dụng địa hình và thuỷ triều, tạo bước ngoặt mở kỉ nguyên độc lập lâu dài; kháng Tống 1075–1077, Lý Thường Kiệt, kết hợp chủ động tiến công với phòng tuyến Như Nguyệt; 1258, Trần Thái Tông và Trần Thủ Độ, bảo toàn lực lượng rồi phản công; 1285, Trần Quốc Tuấn, phản công ở Hàm Tử, Chương Dương; 1288, Trần Quốc Tuấn, gắn chuẩn bị cọc, thuỷ triều và hiệp đồng; 1789, Nguyễn Huệ, Ngọc Hồi – Đống Đa khác Rạch Gầm – Xoài Mút về đối tượng và địa bàn. Kết luận của nhóm: người chỉ huy không thay thế phân tích vai trò quân dân, hậu cần và tổ chức.

Giải thích được nguyên nhân thắng lợi và thất bại dựa trên tương quan lực lượng, đường lối, đoàn kết, hoàn cảnh; rút ra được hai bài học lịch sử và tránh đổ lỗi giản đơn.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm có một khăn trải bàn khổ A3 chia 5 ô: Nguyên nhân thắng lợi; Vai trò địa hình và tổ chức; Thất bại của Âu Lạc; Thất bại của nhà Hồ (1406–1407, chống Minh); Thất bại của triều Nguyễn (chống Pháp từ 1858); ô trung tâm là Bài học. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao Bạch Đằng 1288 không chỉ là có cọc nhọn? (2) Vì sao nhà Hồ thất bại dù có thành luỹ và vũ khí? (3) Vì sao không nên quy trách nhiệm cho nhân dân hoặc một cá nhân? (4) Bài học nào vẫn có giá trị, bài học nào không được sao chép vào hiện tại?

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm: Nguyên nhân thắng lợi: tinh thần yêu nước, đoàn kết, đường lối lãnh đạo phù hợp, nghệ thuật quân sự sáng tạo, hậu phương, tính chính nghĩa; địa hình và quân số chỉ phát huy tác dụng khi được tổ chức, sử dụng thích hợp. Thất bại: phân tích trong tương quan lực lượng và hoàn cảnh. Bài học: (a) lòng dân và đoàn kết; (b) chủ động chuẩn bị, chiến lược và tổ chức phù hợp; không sao chép vũ khí, chiến thuật xưa vào hiện tại.

Củng cố kiến thức về loại hình chiến tranh, người chỉ huy, mốc thời gian và nguyên nhân thắng lợi thông qua bài tập trắc nghiệm và ghép đôi.

HS làm bài tập sau, làm cá nhân 5 phút rồi đối chiếu cặp đôi; sau đó có thể làm thêm bài tương tác trên trang NeoEdu.
Câu 1. Trận Bạch Đằng năm 938 gắn với người chỉ huy nào? A. Trần Hưng Đạo; B. Lê Lợi; C. Nguyễn Huệ; D. Ngô Quyền.
Câu 2. Điểm phân biệt cơ bản của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc với chiến tranh giải phóng là gì? A. Chiến tranh giải phóng luôn diễn ra ngoài lãnh thổ; B. Chiến tranh bảo vệ luôn thắng rất nhanh; C. Giữ độc lập đang có so với khôi phục độc lập đã mất; D. Chỉ có chiến tranh bảo vệ mới có nhân dân tham gia.
Câu 3. Chọn những nhân tố có thể giải thích thắng lợi chống ngoại xâm. A. Đoàn kết, huy động sức dân; B. Vận dụng địa hình và thời điểm linh hoạt; C. Chỉ cần địa hình tốt, không cần tổ chức; D. Mọi đối phương đều yếu hơn về quân số.
Câu 4. Đánh giá các nhận xét, ghi Đ hoặc S: a) Bạch Đằng 938 và Bạch Đằng 1288 là hai trận khác nhau; b) Nhà Hồ bảo vệ độc lập thành công năm 1407; c) Tính chính nghĩa cần đi cùng tổ chức và đường lối phù hợp; d) Địa giới hiện hành làm thay đổi năm trận đánh trong quá khứ.
Câu 5. Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Bạch Đằng 938; kháng Tống 981; Bạch Đằng 1288; Ngọc Hồi – Đống Đa 1789.
Câu 6. Ghép: Lý Thường Kiệt – kháng Tống 1075–1077; Trần Hưng Đạo – kháng Nguyên thế kỉ XIII; Nguyễn Huệ – đánh Xiêm 1785 và quân Thanh 1789.

Đáp án. Câu 1: D (Ngô Quyền đánh quân Nam Hán năm 938; Trần Hưng Đạo gắn với Bạch Đằng 1288, cùng tên sông không đồng nghĩa cùng trận). Câu 2: C (phân loại theo mục tiêu và hoàn cảnh chủ quyền, không theo quân số, thời gian hay sự tham gia của nhân dân). Câu 3: A, B (sức dân và nghệ thuật tổ chức là nhân tố chủ động; địa hình không tự tạo thắng lợi). Câu 4: a) Đ; b) S (nhà Hồ thất bại trước quân Minh); c) Đ; d) S (địa giới thay đổi cách ghi nơi hiện nay, không đổi sự kiện lịch sử). Câu 5: Bạch Đằng 938 → kháng Tống 981 → Bạch Đằng 1288 → Ngọc Hồi – Đống Đa 1789. Câu 6: Lý Thường Kiệt – kháng Tống 1075–1077; Trần Hưng Đạo – kháng Nguyên thế kỉ XIII; Nguyễn Huệ – đánh Xiêm 1785 và quân Thanh 1789.

Vận dụng kiến thức để viết bản ghi tư vấn ngắn nêu một thất bại và hai bài học, tránh đổ lỗi đơn giản; biết đối chiếu tên sự kiện, năm, người chỉ huy và địa danh hiện hành trước khi viết.

Nhóm làm trưng bày về chiến tranh bảo vệ Tổ quốc cần một bản ghi tư vấn khoảng 150 chữ. Yêu cầu: nêu một thất bại (Âu Lạc, nhà Hồ hoặc triều Nguyễn) và hai bài học, mỗi bài học có giải thích. Trước khi viết, nhóm đối chiếu bốn cột: tên sự kiện, năm, người chỉ huy, địa danh hiện hành. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao không nên ghi thất bại do dân không đoàn kết? (2) Bài học nào có thể áp dụng hôm nay, bài học nào không?

Bản ghi tư vấn mẫu: Thất bại của nhà Hồ trước quân Minh năm 1406–1407 dù có thành luỹ và vũ khí, cho thấy công trình phòng thủ không thay thế được sự gắn bó với nhân dân và đường lối huy động phù hợp. Bài học 1: củng cố đoàn kết và lòng dân, vì đây là nền tảng của mọi chiến lược. Bài học 2: chủ động chuẩn bị, tổ chức lực lượng và chiến lược phù hợp với tương quan lực lượng; không sao chép vũ khí, chiến thuật xưa vào hiện tại.