Giáo án Bài 4. Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về các nước xã hội chủ nghĩa; xác định vấn đề trọng tâm của bài: sự mở rộng, khủng hoảng và con đường tiếp tục của chủ nghĩa xã hội từ sau 1945.

GV cho HS quan sát bản đồ thế giới và yêu cầu kể tên các nước mà em biết đã xây dựng chủ nghĩa xã hội. Sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: “Liên Xô tan rã năm 1991, vì sao Trung Quốc và Việt Nam vẫn tiếp tục con đường xã hội chủ nghĩa?” HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút và ghi dự đoán vào vở.

• Danh sách các nước xã hội chủ nghĩa HS kể được (ví dụ: Liên Xô, Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, Việt Nam, Lào, Cu-ba và các nước Đông Âu).
• Dự đoán ban đầu của HS về câu hỏi định hướng, được GV ghi trên bảng để đối chiếu cuối tiết 2.
• Vấn đề cần giải quyết: nhận thức đúng phạm vi sự kiện Liên Xô tan rã và hiểu con đường đa dạng của chủ nghĩa xã hội.

HS nêu được quá trình mở rộng của chủ nghĩa xã hội sau 1945, thành tựu và hạn chế của mô hình ở Liên Xô và nhiều nước; biết đánh giá cân bằng.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm 4 HS nhận Phiếu học tập số 1 và tờ giấy A0. HS đọc mục “Mở rộng hệ thống và những thành tựu” trong SGK, hoàn thành Phiếu số 1 trong 10 phút. Câu hỏi chính: “Vì sao có thể nói từ một nước, chủ nghĩa xã hội đã trở thành một hệ thống thế giới?” và “Vì sao thành tựu chưa đủ để kết luận mô hình không có khuyết điểm?”

• Sơ đồ trên khăn trải bàn ghi: Đông Âu (sau 1945, cải cách và xây dựng chủ nghĩa xã hội); Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa (1949); Việt Nam, Lào (cách mạng mở rộng phạm vi); Cu-ba (1959, chọn con đường xã hội chủ nghĩa).
• Kết luận HS rút ra: chủ nghĩa xã hội từ một nước trở thành một hệ thống thế giới.
• Thành tựu: công nghiệp, giáo dục, y tế, khoa học – kĩ thuật; góp phần vào tương quan quốc tế và ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc.
• Hạn chế: mô hình quản lí tập trung quan liêu, thiếu linh hoạt, hạn chế dân chủ, chậm thích ứng với biến đổi kinh tế – công nghệ, làm tích tụ khó khăn.
• Nhận xét: không dùng thành tựu để phủ nhận khuyết điểm, cũng không dùng khủng hoảng để xoá sạch thành tựu.

HS giải thích được nguyên nhân sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô tan rã năm 1991 là kết quả của nhiều yếu tố; phân biệt sự kiện tan rã Liên Xô với sự chấm dứt chủ nghĩa xã hội trên toàn thế giới.

Kĩ thuật hỏi – đáp cặp đôi kết hợp sơ đồ tư duy. HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2, hoàn thiện sơ đồ tư duy có 4 nhánh: hạn chế kéo dài của mô hình; sai lầm trong cải tổ; khủng hoảng kinh tế – xã hội; tác động từ bên ngoài. Câu hỏi chính: “Vì sao không thể quy sự sụp đổ của Liên Xô về một chính sách hay một nguyên nhân bên ngoài duy nhất?” và “Liên Xô tan rã năm 1991 có đồng nghĩa mọi nước xã hội chủ nghĩa đều sụp đổ không?”

• Sơ đồ tư duy 4 nhánh: (1) hạn chế kéo dài của mô hình quản lí tập trung quan liêu, thiếu linh hoạt; (2) sai lầm trong cải tổ; (3) khủng hoảng kinh tế – xã hội tích tụ; (4) tác động từ bên ngoài.
• Kết luận: Đông Âu cuối thập niên 1980 sụp đổ; Liên Xô tan rã năm 1991; đây là kết quả của nhiều yếu tố, không phải một nguyên nhân duy nhất.
• Phân biệt: Liên Xô tan rã là sự kiện của một quốc gia (liên bang) năm 1991, không đồng nghĩa chủ nghĩa xã hội chấm dứt trên toàn thế giới, vì Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cu-ba vẫn tiếp tục con đường xã hội chủ nghĩa với điều kiện riêng.

HS nêu được mốc cải cách, mở cửa của Trung Quốc từ tháng 12–1978, trình bày thành tựu và nhận xét giới hạn; so sánh được mốc 1978 của Trung Quốc với mốc 1986 của Việt Nam và nhận ra con đường riêng của mỗi nước.

Kĩ thuật đọc hiểu theo cặp kết hợp so sánh. HS đọc mục “Trung Quốc bắt đầu cải cách, mở cửa” và “Đọc thành tựu cải cách Trung Quốc trong điều kiện có mốc” trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 3 trong 8 phút. Câu hỏi chính: “So sánh mốc 1978 và 1986 cho biết điều gì, chưa cho biết điều gì?” và “Vì sao năm 2010 chỉ là mốc về quy mô tổng GDP, không phải thứ hạng GDP bình quân đầu người?”

• Mốc thời gian: Trung Quốc bắt đầu cải cách, mở cửa từ tháng 12–1978; Việt Nam tiến hành Đổi mới từ năm 1986; Cu-ba điều chỉnh mô hình theo điều kiện đất nước; Lào có công cuộc đổi mới của mình.
• Thành tựu tiêu biểu của Trung Quốc: năm 2010 quy mô tổng GDP đứng thứ hai thế giới; phát triển hàng không vũ trụ, hệ thống định vị Bắc Đẩu, đường sắt tốc độ cao, hạ tầng số; cải cách giáo dục; giảm nghèo, an sinh.
• Nhận xét đúng: hai mốc 1978 và 1986 cho thấy Trung Quốc khởi đầu cải cách trước Việt Nam khởi xướng Đổi mới; chưa đủ để xếp hạng thành tựu hay khẳng định hai đường lối giống nhau hoàn toàn.
• Giới hạn: thành tựu công nghệ không tự đo mức bình đẳng, chất lượng môi trường hay quyền tiếp cận dịch vụ; không suy rằng mọi khó khăn đã hết hoặc nước khác có thể áp dụng nguyên xi.

Củng cố mốc thời gian, nguyên nhân sụp đổ và cách đánh giá cân bằng; rèn kĩ năng nhận diện nhận định đúng – sai và lập luận ngắn.

Trắc nghiệm giơ thẻ (hoặc làm bài tương tác trên NeoEdu nếu có thiết bị). GV chiếu 6 câu trắc nghiệm, HS trả lời trong 30 giây mỗi câu. Sau đó HS thảo luận cặp đôi 1 phút cho câu 7.
Câu 1: Mốc mở đầu cải cách, mở cửa ở Trung Quốc được học trong bài là khi nào? A. Tháng 12–1991; B. Tháng 12–1978; C. Tháng 12–1922; D. Tháng 8–1945.
Câu 2: Cách giải thích phù hợp về sự sụp đổ ở Liên Xô là gì? A. Chỉ do sức ép bên ngoài, không cần xét cơ chế bên trong; B. Chỉ do khó khăn kinh tế, không liên quan đường lối cải tổ; C. Do mọi hình thức cải cách đều tất yếu dẫn đến tan rã; D. Kết quả tương tác của nhiều nguyên nhân bên trong và bên ngoài.
Câu 3: Chọn hai nhận định đúng. A. Chủ nghĩa xã hội mở rộng ra nhiều nước sau 1945; B. Việt Nam khởi xướng Đổi mới năm 1986; C. Liên Xô tan rã đồng nghĩa mọi nước xã hội chủ nghĩa biến mất; D. Mọi mô hình cải cách quốc gia hoàn toàn giống nhau.
Câu 4: Đánh giá các phát biểu: a) Cu-ba có cách mạng thắng lợi năm 1959; b) Liên Xô tan rã năm 1991; c) Cải cách Trung Quốc bắt đầu sau khi Liên Xô tan rã; d) Thành tựu kinh tế không tự động xoá mọi khó khăn xã hội.
Câu 5: Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Trung Quốc bắt đầu cải cách; Cách mạng Cu-ba thắng lợi; Việt Nam bắt đầu Đổi mới; Nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời.
Câu 6: Ghép: Đông Âu cuối thập niên 1980; Trung Quốc từ 1978; Việt Nam từ 1986 với các đặc điểm tương ứng (khủng hoảng và sụp đổ; cải cách và mở cửa; đổi mới toàn diện đất nước).
Câu 7 (thảo luận): Vì sao cần phân biệt sự tan rã Liên Xô với sự chấm dứt chủ nghĩa xã hội trên toàn thế giới?

Đáp án và kết quả cần đạt:

• Câu 1: B (tháng 12–1978; năm 1991 là mốc Liên Xô tan rã, không phải khởi đầu cải cách Trung Quốc).
• Câu 2: D (nhiều nguyên nhân bên trong và bên ngoài tương tác; các giải thích tuyệt đối không đủ quan hệ nhân quả).
• Câu 3: A và B (hệ thống mở rộng sau chiến tranh và Việt Nam khởi xướng Đổi mới năm 1986 là đúng; C sai vì các nước như Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cu-ba vẫn tiếp tục; D sai vì mỗi nước có mô hình riêng).
• Câu 4: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai (1978 trước 1991); d) Đúng.
• Câu 5: 1949 (Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời) → 1959 (Cách mạng Cu-ba thắng lợi) → 1978 (Trung Quốc bắt đầu cải cách) → 1986 (Việt Nam bắt đầu Đổi mới).
• Câu 6: Đông Âu cuối thập niên 1980 – khủng hoảng và sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa; Trung Quốc từ 1978 – cải cách và mở cửa; Việt Nam từ 1986 – đổi mới toàn diện đất nước.
• Câu 7 (thảo luận, tối đa 1 điểm, mỗi tiêu chí 0,25): xác định tan rã Liên Xô là sự kiện của một liên bang năm 1991; nêu được quốc gia tiếp tục con đường xã hội chủ nghĩa; giải thích phạm vi một sự kiện không bao quát toàn thế giới; kết luận không đồng nhất mọi mô hình. Chấp nhận diễn đạt khác có căn cứ.

Vận dụng kiến thức về thành tựu, hạn chế và bài học của chủ nghĩa xã hội sau 1945 để đọc số liệu đúng cách và viết lập luận cân bằng; rèn tư duy phê phán có căn cứ.

Làm việc theo nhóm 4 HS. Mỗi nhóm chọn một quốc gia xã hội chủ nghĩa đã học (Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam hoặc Cu-ba) và lập sản phẩm thảo luận ngắn gồm: một thành tựu cụ thể, một hạn chế của mô hình hoặc thực thi, một bài học từ lịch sử. Khi đưa số liệu, nhóm ghi đủ quốc gia, năm, chỉ tiêu và đơn vị theo SGK hoặc nguồn đáng tin cậy. Câu hỏi: “Bài học nào từ hạn chế của mô hình Liên Xô vẫn có ý nghĩa với các nước đang đổi mới hiện nay?”

• Sản phẩm thảo luận ngắn (khoảng 6–8 dòng) của mỗi nhóm, gồm:
  • Thành tựu: nêu cụ thể (ví dụ: phát triển công nghiệp, phổ cập giáo dục, khoa học – kĩ thuật ở Liên Xô; quy mô tổng GDP năm 2010 của Trung Quốc).
  • Hạn chế: quản lí tập trung quan liêu và chậm thích ứng làm giảm động lực kinh tế, tích tụ khủng hoảng.
  • Bài học: đổi mới phải thường xuyên, linh hoạt thích ứng với biến đổi kinh tế – công nghệ; cân bằng giữa tăng trưởng với dân chủ và công bằng xã hội.
• Tiêu chí tự đánh giá: trình bày cân bằng, không sao chép máy móc, không phủ nhận toàn bộ thành quả; ghi đúng năm, đơn vị, chỉ tiêu khi có số liệu.