Giáo án Bài 5. Quá trình xâm lược và cai trị của chủ nghĩa thực dân ở Đông Nam Á

Huy động kiến thức nền và kinh nghiệm của HS về vị trí, tài nguyên Đông Nam Á; dẫn dắt HS xác định vấn đề: vì sao quá trình thuộc địa hoá diễn ra từ thế kỉ XVI.

GV chiếu lược đồ Đông Nam Á và đặt câu hỏi: “Nhìn vào lược đồ, em thấy Đông Nam Á có những lợi thế nào thu hút các nước phương Tây?” Sau đó HS trả lời nhanh cá nhân, GV ghi ý lên bảng và đặt câu hỏi nêu vấn đề: “Nếu chỉ vì tài nguyên thì có đủ giải thích cho cuộc xâm lược không?”

HS nêu được ba ý chính: Đông Nam Á nằm trên tuyến hàng hải lớn; có thương cảng và hương liệu; có nhiều tài nguyên. Từ đó xác định nhiệm vụ học tập: cần thêm các yếu tố như sức mạnh hàng hải, quân sự, nhu cầu thị trường của phương Tây và khủng hoảng của các nhà nước phong kiến trong khu vực.

Nêu được con đường và các mốc thời gian thiết lập ách thuộc địa của các nước phương Tây ở Đông Nam Á; giải thích được vai trò của các yếu tố thúc đẩy xâm lược.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phần A của Phiếu học tập số 1: lập bảng gồm các cột nước thực dân, khu vực chiếm đóng, mốc thời gian, hình thức xâm nhập. Câu hỏi thảo luận chung: “Vì sao chỉ nêu tài nguyên chưa giải thích đủ cuộc xâm lược?”

Bảng trong Phiếu học tập số 1 (phần A) gồm các nội dung: Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca năm 1511 (từ thương điếm, thương cảng); Tây Ban Nha đặt ách cai trị ở Phi-líp-pin, sau đó Mỹ thay thế từ năm 1898; Hà Lan mở rộng tại In-đô-nê-xi-a; Anh chi phối Miến Điện, Mã Lai và Xin-ga-po; Pháp xâm lược Việt Nam (từ 1858) rồi thiết lập ách thống trị ở Đông Dương; Xiêm giữ độc lập tương đối. Kết luận HS rút ra: quá trình thuộc địa hoá kéo dài từ thế kỉ XVI; tài nguyên là đối tượng lợi ích, cần kết hợp với sức mạnh hàng hải, quân sự, nhu cầu thị trường của phương Tây và tình hình khủng hoảng ở các nhà nước phong kiến trong khu vực.

Trình bày được chính sách cai trị (trực trị, gián trị, chia để trị) và chính sách khai thác kinh tế của thực dân; giải thích được kết cấu kinh tế mất cân đối và tính lệ thuộc.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phần B của Phiếu học tập số 1 với các câu hỏi: (1) Thực dân lập bộ máy trực trị hoặc gián trị nhằm mục đích gì? (2) Vì sao phải dựa vào một bộ phận lực lượng bản xứ và thực hiện chia để trị? (3) Kể các hình thức khai thác kinh tế (đất đai, khoáng sản, thương mại, thuế, lao động). (4) Các đường sắt, cảng, đô thị mới phục vụ ai?

Phiếu học tập số 1 (phần B) gồm: Trực trị hoặc gián trị để nắm quyền cai trị; dựa vào bộ phận bản xứ và chia để trị làm suy yếu đoàn kết. Kinh tế: chiếm đất lập đồn điền, khai khoáng, độc quyền thương mại, thuế nặng, khai thác lao động. Đường sắt, cảng và đô thị mới phục vụ trước hết mục tiêu khai thác. Kết luận HS rút ra: kết cấu kinh tế mất cân đối và sự lệ thuộc vào chính quốc là hậu quả cơ bản của chế độ thực dân.

Giải thích được vì sao Xiêm giữ độc lập tương đối bằng cải cách và ngoại giao cân bằng; nêu được giới hạn và những nhượng bộ của Xiêm; đối chiếu được Xiêm với các nước thuộc địa.

HS hoạt động cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 với các câu hỏi: (1) Ra-ma IV và Ra-ma V đã cải cách những lĩnh vực nào? (2) Ngoại giao cân bằng giữa Anh và Pháp tạo ra điều gì cho Xiêm? (3) Vì sao không nên coi việc Xiêm có cải cách là bằng chứng Xiêm không chịu sức ép? (4) Vì sao không gọi Xiêm là thuộc địa chính thức?

Phiếu học tập số 2 gồm: Ra-ma IV mở đầu đổi mới từ 1851 và mở rộng quan hệ đối ngoại; Ra-ma V thúc đẩy cải cách từ 1868. Các lĩnh vực cải cách: bộ máy hành chính, lao dịch và nô lệ, giáo dục, quân đội, kinh tế. Ngoại giao cân bằng giữa Anh và Pháp tạo khoảng đệm. Giới hạn: Xiêm phải nhượng bộ lãnh thổ và nhiều quyền lợi; quyền lực quân chủ còn lớn. Kết luận HS rút ra: Xiêm giữ được độc lập tương đối nhờ cải cách và ngoại giao có nhượng bộ; không gọi là thuộc địa nhưng cũng không hoàn toàn không chịu sức ép.

Phân tích được hai mặt của chính sách văn hoá – xã hội thực dân; phân biệt được thay đổi có thật với quan hệ thống trị và lợi ích của người hưởng lợi.

HS làm việc theo nhóm 4 (cùng nhóm với hoạt động 2), trả lời câu hỏi: “Việc mở trường, đưa ngôn ngữ và kĩ thuật mới có nghĩa là mọi người dân đều được hưởng lợi không? Cần xem những yếu tố nào?” Nhóm lập hai cột: “Mặt có thay đổi” và “Mặt hạn chế”.

Bảng hai cột gồm: Mặt có thay đổi: mở một số trường, đưa kĩ thuật và ngôn ngữ mới, xuất hiện tầng lớp trí thức mới và người lao động trong ngành sản xuất mới. Mặt hạn chế: chính sách ngu dân nhằm hạn chế hiểu biết để dễ cai trị; phân hoá xã hội, phân biệt đối xử và chia để trị để lại hệ quả lâu dài. Kết luận HS rút ra: muốn biết một trường học hay tuyến đường phục vụ ai, cần xem người quản lí, nguồn kinh phí, đối tượng tiếp cận và cách phân phối lợi ích.

Củng cố kiến thức về mốc thời gian, vai trò của các nước thực dân và phân biệt nước thực dân với nhà cải cách.

HS làm bài tập trắc nghiệm và sắp xếp (bài 2, 3, 6, 7) cá nhân trong 6 phút, sau đó đối chiếu theo cặp đôi. GV có thể cho HS tự kiểm tra bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.
Bài 2: Sự kiện năm 1511 gắn với bước xâm lược nào? A. ASEAN được thành lập; B. Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca; C. Pháp hoàn tất chiếm Đông Dương; D. Mỹ trao độc lập cho Phi-líp-pin.
Bài 3: Nhận xét nào chính xác về Xiêm thế kỉ XIX? A. Không hề chịu bất kì sức ép phương Tây nào; B. Cải cách giúp giữ mọi lãnh thổ và quyền lợi mà không nhượng bộ; C. Giữ độc lập tương đối nhờ cải cách và ngoại giao, có nhượng bộ; D. Trở thành thuộc địa hoàn toàn của Pháp.
Bài 6: Sắp xếp các sự kiện theo thời gian từ sớm đến muộn: Mỹ thay Tây Ban Nha ở Phi-líp-pin năm 1898; Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca năm 1511; Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam năm 1858.
Bài 7: Ghép sự kiện, chính sách hoặc khái niệm với đặc điểm phù hợp: Hà Lan; Pháp; Ra-ma V.

Đáp án bài 2: B (Ma-lắc-ca là điểm hàng hải quan trọng; sự kiện 1511 sớm hơn nhiều quá trình thôn tính thế kỉ XIX).
Đáp án bài 3: C (Xiêm tránh thân phận thuộc địa trực tiếp nhưng phải nhượng quyền lợi và lãnh thổ; độc lập tương đối không đồng nghĩa với không có áp lực).
Đáp án bài 6: Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca năm 1511 → Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam năm 1858 → Mỹ thay Tây Ban Nha ở Phi-líp-pin năm 1898 (quá trình thuộc địa hoá kéo dài, không diễn ra đồng loạt).
Đáp án bài 7: Hà Lan – thế lực thực dân chủ yếu ở In-đô-nê-xi-a; Pháp – thực dân thống trị ba nước Đông Dương; Ra-ma V – nhà vua gắn với cải cách của Xiêm (phân biệt nước thực dân với nhà cải cách).

Vận dụng kiến thức để nhận định đúng sai về ách thuộc địa và hệ thống hoá chính sách của chế độ thực dân thành ba nhóm: chính trị, kinh tế, văn hoá – xã hội.

HS làm bài tập 4, 5 và 9 theo nhóm đôi, hoàn thành bảng tổng hợp bằng lời gồm ba hàng: chính trị, kinh tế, văn hoá – xã hội; mỗi hàng nêu chính sách và hệ quả.
Bài 4: Chọn các chính sách phục vụ khai thác thuộc địa: A. Chiếm đất để lập đồn điền; B. Đánh thuế, khai thác mỏ để thu lợi; C. Trao quyền tự quyết đầy đủ cho mọi cư dân; D. Chấm dứt mọi độc quyền của chính quốc.
Bài 5: Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Đường sắt có thể phục vụ vận chuyển nguyên liệu xuất khẩu; b) Có hạ tầng mới chứng minh không còn áp bức thuộc địa; c) Chia để trị nhằm làm suy yếu sự liên kết của cư dân; d) Xiêm dùng cả cải cách bên trong và ngoại giao.
Bài 9: Hoàn thành bảng bằng lời về ba hàng chính trị – kinh tế – văn hoá xã hội của chế độ thực dân, mỗi hàng có chính sách và hệ quả.

Đáp án bài 4: A, B (đồn điền, khai khoáng và thuế chuyển nguồn lực về chính quốc; hai phương án còn lại trái mục tiêu thống trị và khai thác).
Đáp án bài 5: a – Đ; b – S (phải xét người hưởng lợi, lao động và quyền lực); c – Đ; d – Đ (cải cách tăng nội lực, ngoại giao ứng phó sức ép).
Đáp án bài 9 (bảng bằng lời): Chính trị – chính sách: lập bộ máy trực trị hoặc gián trị, chia để trị; hệ quả: cư dân mất quyền tự quyết và bị chia rẽ. Kinh tế – chính sách: chiếm đất lập đồn điền, khai khoáng, thuế nặng, độc quyền thương mại; hệ quả: tài nguyên bị khai thác, kinh tế lệ thuộc chính quốc, kết cấu mất cân đối. Văn hoá – xã hội – chính sách: mở một số trường nhưng ngu dân, phân biệt đối xử; hệ quả: hạn chế hiểu biết, phân hoá xã hội để lại hệ quả lâu dài. Lưu ý: đây là xu hướng chung, không có nghĩa mọi trường hợp đều giống hệt nhau.

Vận dụng tiêu chí ai quyết định, ai lao động, ai thu lợi để phân tích một hạ tầng thuộc địa; nhận ra không thể đánh đồng tăng xuất khẩu với phúc lợi của toàn dân.

GV nêu tình huống: “Một cảng thuộc địa làm lượng xuất khẩu tăng mạnh. Có thể kết luận người dân đều hưởng lợi ngang nhau không?” HS làm việc nhóm 4, trả lời theo ba tiêu chí: ai quyết định xây cảng, ai lao động, ai thu lợi; nêu thêm thông tin cần tìm thêm (quyền sở hữu, tiền công, thuế).

Kết luận của nhóm: Không. Lượng hàng xuất khẩu phản ánh lưu chuyển hàng hoá chứ chưa cho biết quyền sở hữu, tiền công hay phần lợi nhuận được phân phối thế nào. Cảng có thể phục vụ vận chuyển khoáng sản và nông sản từ đồn điền của thực dân, trong khi người lao động bản xứ có thể chịu lương thấp và thuế nặng. Cần bổ sung các chứng cứ về người quản lí, nguồn vốn, đối tượng được thuê và cách phân phối lợi ích trước khi kết luận.