Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 5. Quá trình xâm lược và cai trị của chủ nghĩa thực dân ở Đông Nam Á
Xâm nhập và thiết lập ách thuộc địa
Đông Nam Á nằm trên các tuyến hàng hải lớn, có thương cảng, hương liệu và nguồn tài nguyên hấp dẫn các cường quốc phương Tây. Từ thế kỉ XVI, thương mại, truyền giáo và các thương điếm mở đường cho xâm lược. Sức mạnh hàng hải, quân sự và nhu cầu thị trường của phương Tây kết hợp với khủng hoảng ở nhiều nhà nước phong kiến trong khu vực làm quá trình thôn tính thuận lợi hơn. Không nên quy trách nhiệm cho một nguyên nhân tự nhiên như vị trí địa lí.
Bồ Đào Nha chiếm Ma-lắc-ca năm 1511; Tây Ban Nha đặt ách cai trị ở Phi-líp-pin, sau đó Mỹ thay thế từ năm 1898. Hà Lan mở rộng tại In-đô-nê-xi-a; Anh chi phối Miến Điện, Mã Lai và Xin-ga-po; Pháp xâm lược Việt Nam rồi thiết lập ách thống trị ở Đông Dương. Xiêm giữ được độc lập tương đối nhờ cải cách và ngoại giao nhưng phải nhượng bộ nhiều quyền lợi, lãnh thổ. Vì vậy không gọi Xiêm là thuộc địa, cũng không coi là hoàn toàn không chịu sức ép.
Chính sách cai trị và cải cách ở Xiêm
Thực dân lập bộ máy trực trị hoặc gián trị, dựa vào một bộ phận lực lượng bản xứ, chia để trị nhằm làm suy yếu đoàn kết. Kinh tế thuộc địa được tổ chức phục vụ chính quốc: chiếm đất lập đồn điền, khai khoáng, độc quyền thương mại, thuế nặng và khai thác lao động. Một số đường sắt, cảng và đô thị mới xuất hiện nhưng phục vụ trước hết mục tiêu khai thác; kết cấu kinh tế mất cân đối và sự lệ thuộc vẫn là hậu quả cơ bản.
Ở Xiêm nửa sau thế kỉ XIX, các vua Ra-ma IV, Ra-ma V mở rộng quan hệ đối ngoại, chỉnh đốn bộ máy, từng bước thay đổi lao dịch, nô lệ, giáo dục, quân đội và kinh tế. Cải cách tăng sức tự chủ, ngoại giao cân bằng giữa Anh và Pháp tạo khoảng đệm. Kết quả phải được xét cùng giới hạn: nhượng bộ bên ngoài và quyền lực quân chủ còn lớn. Một hạ tầng mới hay một cuộc cải cách không đủ chứng minh thuộc địa hoá đem lại bình đẳng.
Chính sách văn hoá–xã hội và hai mặt của biến đổi
Bên cạnh bộ máy cai trị và khai thác kinh tế, chính quyền thực dân tác động giáo dục, truyền thông và đời sống văn hoá. Việc mở một số trường hay đưa vào kĩ thuật, ngôn ngữ mới không có nghĩa cơ hội học tập rộng rãi, quyền tự quyết và lợi ích đều được bảo đảm. Chính sách ngu dân trong nhiều thuộc địa là hạn chế hiểu biết để dễ cai trị; đồng thời tầng lớp trí thức mới và người lao động trong ngành sản xuất mới cũng xuất hiện. Phân hoá xã hội, phân biệt đối xử và chia để trị để lại hệ quả lâu dài.
Phải phân biệt thay đổi có thật về hạ tầng, tổ chức hoặc văn hoá với cách đánh giá quan hệ thống trị. Muốn biết một tuyến đường, trường học phục vụ ai cần xem người quản lí, nguồn kinh phí, đối tượng tiếp cận và cách phân phối lợi ích. Ở Xiêm, Ra-ma IV mở đầu đổi mới từ 1851, Ra-ma V (Chu-la-long-kon) thúc đẩy cải cách từ 1868; các nhà vua dùng cải cách hành chính, kinh tế, giáo dục, quân đội và ngoại giao để tăng năng lực ứng phó, nhưng không xoá mọi nhượng bộ với cường quốc.
