Giáo án Bài 2. Sự xác lập và phát triển của chủ nghĩa tư bản

HS huy động kiến thức về cách mạng công nghiệp và nhu cầu của công nghiệp để nhận ra động lực mở rộng của chủ nghĩa tư bản; từ đó xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV chiếu tình huống: một nhà máy dệt sản xuất vượt nhu cầu trong nước, cần bán hàng, mua nguyên liệu và tìm nơi đầu tư vốn. GV đặt câu hỏi: (1) Công nghiệp phát triển đòi hỏi những gì ở bên ngoài nước tư bản? (2) Vì sao các cường quốc tìm cách xâm chiếm thuộc địa ở châu Á, châu Phi? Sau đó GV nêu vấn đề: Chủ nghĩa tư bản mở rộng bằng những con đường nào, và các con đường ấy có giống nhau không?

HS nêu được ba nhu cầu chính: thị trường tiêu thụ, nguyên liệu và nơi đầu tư. HS ghi câu hỏi định hướng vào vở: Chủ nghĩa tư bản mở rộng bằng những con đường nào và có phải theo một hình thức không?

HS trình bày được bốn con đường mở rộng tư bản thế kỉ XIX, nhận ra các con đường khác nhau về hình thức và không nên đồng nhất các mốc thời gian.

Tổ chức kĩ thuật khăn trải bàn với 4 nhóm. Mỗi nhóm đọc mục “Từ xác lập đến mở rộng” và bảng ba trường hợp trong SGK, rồi điền vào ô phần việc của nhóm theo Phiếu học tập số 1: Ô 1 thống nhất I-ta-li-a và Đức; Ô 2 cải cách nông nô Nga; Ô 3 Duy tân Minh Trị; Ô 4 (ô trung tâm) công nghiệp phát triển và sự mở rộng ở châu Á, châu Phi, Mỹ La-tinh. Câu hỏi chung: Mỗi con đường làm suy yếu ràng buộc nào? Vì sao không nên gọi mọi cải cách là cùng một hình thức cách mạng?

Khăn trải bàn gồm bốn ô:

• Ô 1: thống nhất I-ta-li-a (1861) và Đức (1871) giảm chia cắt chính trị, mở thị trường quốc gia; mốc lập vương quốc không có nghĩa mọi bước hợp nhất lãnh thổ hoàn tất cùng ngày.
• Ô 2: cải cách nông nô Nga (1861) thay đổi một ràng buộc của xã hội cũ, tạo điều kiện cho quan hệ tư bản; giải phóng nông nô không tự làm hết khó khăn ruộng đất.
• Ô 3: Duy tân Minh Trị (từ 1868) cải cách nhà nước, kinh tế, quân sự, giáo dục; không gọi là cùng một hình thức cách mạng.
• Ô 4: công nghiệp tạo nhu cầu thị trường, nguyên liệu, nơi đầu tư; các cường quốc xâm chiếm thuộc địa; Mỹ La-tinh giành độc lập nhưng còn phụ thuộc kinh tế; mở rộng đi cùng bất bình đẳng và áp bức thuộc địa.

HS giải thích được quá trình tích tụ, tập trung sản xuất dẫn đến độc quyền; sự hình thành tư bản tài chính; phân biệt cácten, xanhđica, tơrớt và hiểu vì sao độc quyền không xoá cạnh tranh.

Tổ chức học tập theo trạm với 3 trạm, 3 nhóm xoay vòng, mỗi trạm 5 phút và GV bấm giờ. Trạm 1: Tư bản tài chính và tích tụ, tập trung sản xuất. Trạm 2: cácten, xanhđica, tơrớt là các cách liên kết hoặc tập trung doanh nghiệp có mức ràng buộc khác nhau. Trạm 3: độc quyền và cạnh tranh. Mỗi nhóm làm phần câu hỏi của trạm đang đứng theo Phiếu học tập số 2, ghi bằng bút màu riêng của trạm. Ví dụ: đọc mục “Độc quyền và chủ nghĩa tư bản hiện đại” để tìm biểu hiện của tích tụ, tập trung và xuất khẩu tư bản.

Kết quả từng trạm:

• Trạm 1: tích tụ và tập trung sản xuất làm xuất hiện tổ chức độc quyền lớn; tư bản ngân hàng kết hợp với tư bản công nghiệp hình thành tư bản tài chính; xuất khẩu tư bản và cạnh tranh phân chia thị trường, thuộc địa tăng lên.
• Trạm 2: cácten, xanhđica, tơrớt đều là cách liên kết hoặc tập trung doanh nghiệp, khác nhau ở mức ràng buộc giữa các doanh nghiệp; tập trung sản xuất và liên kết ngân hàng – công nghiệp làm tăng sức chi phối nhưng không xoá mọi cạnh tranh.
• Trạm 3: độc quyền không xoá bỏ cạnh tranh mà làm cạnh tranh diễn ra giữa các tập đoàn, giữa các quốc gia và giữa các bộ phận kinh tế.
  Kết luận HS ghi: độc quyền thay đổi hình thức cạnh tranh, không có nghĩa cạnh tranh biến mất.

HS nêu được thành tựu, cơ chế điều chỉnh và mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản hiện đại; hiểu “hiện đại” không có nghĩa mọi quốc gia giống nhau hay hết khủng hoảng.

Cặp đôi làm việc với mục “Độc quyền và chủ nghĩa tư bản hiện đại”, lập bảng hai cột: Thành tựu và cơ chế điều chỉnh; Thách thức và mâu thuẫn. GV đặt câu hỏi: (1) Thành tựu nào được nhắc đến sau Chiến tranh thế giới thứ hai? (2) Nhà nước điều chỉnh bằng những công cụ nào? (3) Vì sao không thể dùng một thành tựu để kết luận không còn bất bình đẳng? Lấy ví dụ trong mục Ví dụ, đề: “Có thể dùng một thành tựu công nghệ để kết luận không còn bất bình đẳng không?”.

Bảng hai cột HS hoàn thành:

• Thành tựu: khoa học – công nghệ, tổ chức sản xuất, công ty xuyên quốc gia và mở rộng hợp tác làm tăng năng suất, cải thiện đời sống ở nhiều nơi.
• Cơ chế điều chỉnh: quản lí nhà nước, khoa học – công nghệ, hợp tác quốc tế.
• Thách thức: khủng hoảng, phân hoá giàu nghèo, ô nhiễm và mâu thuẫn xã hội vẫn tồn tại.
  Ví dụ: Không. Thành tựu công nghệ chứng minh năng lực sản xuất, còn phân phối thành quả là vấn đề khác; cần thêm chứng cứ về thu nhập, quyền tiếp cận dịch vụ và quan hệ lao động.

HS củng cố kiến thức về con đường mở rộng, tư bản tài chính, độc quyền và chủ nghĩa tư bản hiện đại thông qua bài tập đã cho.

GV chiếu lần lượt 7 câu hỏi, mỗi câu 1 đến 2 phút, nhóm giơ thẻ đáp án. Câu 1: Một tác động chung của thống nhất Đức và I-ta-li-a thế kỉ XIX là gì? A. Tạo thị trường quốc gia thống nhất thuận lợi hơn cho tư bản; B. Chấm dứt hoàn toàn cạnh tranh kinh tế; C. Lập liên minh các thuộc địa ở Đông Nam Á; D. Xoá bỏ ngay mọi phân hoá xã hội. Câu 2: Sự kết hợp tư bản ngân hàng với tư bản công nghiệp tạo thành gì? A. Tư bản tài chính; B. Tư bản thương nghiệp xét riêng hoạt động mua bán; C. Tư bản xuất khẩu hàng hoá không có liên kết ngân hàng; D. Sự phân tách hoàn toàn vốn ngân hàng và công nghiệp. Câu 3: Chọn những biểu hiện phù hợp với chủ nghĩa tư bản độc quyền. A. Tập trung sản xuất vào các tổ chức lớn; B. Xuất khẩu tư bản tăng vai trò; C. Mọi cạnh tranh đều biến mất; D. Không còn hoạt động ngân hàng. Câu 4: Đánh giá Đ hoặc S: a) Cách mạng công nghiệp nâng năng suất lao động; b) Xâm chiếm thuộc địa chỉ nhằm đem lại quyền tự quyết; c) Nhà nước có thể can thiệp điều tiết kinh tế tư bản hiện đại; d) Điều chỉnh chính sách có nghĩa không thể còn khủng hoảng. Câu 5: Sắp xếp các sự kiện từ sớm đến muộn: Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ (1914); Duy tân Minh Trị bắt đầu (1868); Đế quốc Đức thành lập (1871). Câu 6: Ghép: Tích tụ, tập trung sản xuất – cơ sở xuất hiện tổ chức độc quyền; Xuất khẩu tư bản – đầu tư vốn ra ngoài nhằm thu lợi; Công ty xuyên quốc gia – doanh nghiệp tổ chức hoạt động ở nhiều nước. Câu 7: Cácten, xanhđica, tơrớt là gì về mức độ ràng buộc giữa các doanh nghiệp? Trả lời ngắn: các hình thức liên kết hoặc tập trung doanh nghiệp có mức ràng buộc khác nhau.

Đáp án và kiến thức HS rút ra:

• Câu 1: A. Thống nhất chính trị giảm chia cắt lãnh thổ và thị trường, tạo điều kiện cho tư bản phát triển; không tự động xoá mâu thuẫn xã hội.
• Câu 2: A. Tư bản tài chính gắn với quá trình tập trung của ngân hàng và công nghiệp trong giai đoạn độc quyền.
• Câu 3: A, B. Tập trung sản xuất và đầu tư ra ngoài là hai biểu hiện; độc quyền vẫn cạnh tranh, ngân hàng còn gắn chặt hơn với công nghiệp.
• Câu 4: a) Đ (cơ giới hoá sản xuất làm tăng năng suất); b) S (mục đích là thống trị, mở thị trường và chiếm tài nguyên); c) Đ (nhà nước điều tiết bằng chính sách tài khoá, tiền tệ, an sinh); d) S (điều tiết không bảo đảm xoá mọi chu kì khủng hoảng).
• Câu 5: Duy tân Minh Trị (1868) → Đế quốc Đức thành lập (1871) → Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914).
• Câu 6: Tích tụ, tập trung sản xuất – cơ sở xuất hiện tổ chức độc quyền; Xuất khẩu tư bản – đầu tư vốn ra ngoài nhằm thu lợi; Công ty xuyên quốc gia – doanh nghiệp hoạt động ở nhiều nước.
• Câu 7: Ba hình thức này đều là liên kết hoặc tập trung doanh nghiệp, khác nhau ở mức ràng buộc giữa các doanh nghiệp, không phải cùng một hình thức.

HS vận dụng kiến thức để lập bảng cơ hội – thách thức và viết đoạn thuyết minh cân bằng về chủ nghĩa tư bản hiện đại; biết tránh kết luận cực đoan và không dùng số liệu thiếu năm.

Thực hiện theo cặp đôi, sau đó viết đoạn thuyết minh khoảng 6 đến 8 câu. Yêu cầu: nêu một thành tựu có nội dung, giải thích một cơ chế điều chỉnh, nêu một thách thức và trình bày cân bằng. Bài tập 9: Hoàn thành một đoạn thuyết minh cân bằng về chủ nghĩa tư bản hiện đại. GV nhắc: không dùng số liệu không có năm; không suy thành tựu thành xoá mọi mâu thuẫn. Ứng dụng: lập bảng cơ hội – thách thức theo từng thời kì, tránh xếp mọi quốc gia vào một mức phát triển.

Bảng cơ hội – thách thức gồm hai cột, mỗi cột ít nhất 2 ý có căn cứ trong SGK. Đoạn thuyết minh mẫu tham khảo:

• Thành tựu: sự phát triển khoa học – công nghệ và tổ chức sản xuất làm tăng năng suất, tạo nhiều hàng hoá, dịch vụ mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Cơ chế điều chỉnh: nhà nước sử dụng chính sách tài khoá, tiền tệ và an sinh để điều chỉnh một phần mất cân đối; hợp tác quốc tế và công ty xuyên quốc gia góp phần mở rộng sản xuất.
• Thách thức: khủng hoảng, phân hoá giàu nghèo, ô nhiễm và mâu thuẫn xã hội vẫn tồn tại.
• Kết luận cân bằng: chủ nghĩa tư bản hiện đại có năng lực điều chỉnh nhưng không hết mâu thuẫn; cần đánh giá bằng chỉ tiêu cụ thể.