Giáo án Bài 1. Một số vấn đề chung về cách mạng tư sản

Huy động kiến thức nền và tạo tình huống để HS nhận ra sự khác nhau giữa ngòi nổ và mâu thuẫn tích tụ lâu dài, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu tình huống: “Một đạo luật thuế mới đánh vào hàng hoá khiến người dân bất bình và cuộc nổi dậy bùng lên. Vậy đạo luật thuế đó là nguyên nhân hay ngòi nổ của cuộc cách mạng?” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn.
GV hỏi tiếp: “Theo em, để một cuộc cách mạng nảy sinh cần những điều kiện nào đã hình thành từ trước?”

• Ngòi nổ là sự kiện cụ thể làm bùng phát xung đột; nguyên nhân sâu xa là mâu thuẫn tích tụ lâu dài.
• Điều kiện nảy sinh cách mạng gồm: sản xuất hàng hoá, công trường thủ công và thương mại phát triển; quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã hình thành nhưng bị đặc quyền phong kiến, thuế khoá, chia cắt thị trường hoặc chính sách thuộc địa kìm hãm.
• Nhiệm vụ bài học: tìm hiểu tiền đề, mục tiêu, lực lượng, giới hạn và so sánh các cuộc cách mạng tư sản tiêu biểu.

Phân biệt được các nhóm tiền đề của cách mạng tư sản và nêu được ví dụ về từng nhóm ở Anh, Bắc Mỹ, Pháp.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: khăn chia làm bốn ô là Tiền đề kinh tế, Tiền đề chính trị – xã hội, Tiền đề tư tưởng, Ghi chú về ngòi nổ. Nhóm đọc mục “Những điều kiện làm nảy sinh cách mạng” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển trong lòng xã hội cũ bị cản trở bởi những yếu tố nào? (2) Ở Anh, Bắc Mỹ, Pháp, mâu thuẫn kinh tế chuyển thành mâu thuẫn chính trị với những biểu hiện nào? (3) Phong trào tôn giáo cải cách và Triết học Ánh sáng đã cung cấp gì cho cách mạng?

• Tiền đề kinh tế: sản xuất hàng hoá, công trường thủ công và thương mại mở rộng ở Tây Âu, Bắc Mỹ; quan hệ tư bản chủ nghĩa phát triển nhưng bị đặc quyền phong kiến, thuế khoá, chia cắt thị trường hoặc chính sách thuộc địa cản trở.
• Tiền đề chính trị – xã hội: mâu thuẫn kinh tế chuyển thành mâu thuẫn chính trị. Anh: tư sản liên minh với quý tộc mới; Bắc Mỹ: mâu thuẫn thuộc địa với chính quốc nổi bật; Pháp: đẳng cấp thứ ba chống đặc quyền của tăng lữ và quý tộc.
• Tiền đề tư tưởng: các phong trào tôn giáo cải cách cung cấp ngôn ngữ đấu tranh; Triết học Ánh sáng ở Pháp phê phán chuyên chế, đề cao tự do và quyền con người.
• Ghi chú: thuế mới là ngòi nổ, không đủ giải thích mâu thuẫn tích tụ lâu dài; tiền đề không đồng nghĩa với nguyên nhân trực tiếp.

Phân biệt nhiệm vụ dân tộc với nhiệm vụ dân chủ, phân biệt lực lượng lãnh đạo với động lực và đối chiếu được các cuộc cách mạng Anh, Bắc Mỹ, Pháp theo bốn tiêu chí.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: HS ngồi theo nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một trường hợp: Anh, Bắc Mỹ hoặc Pháp. Vòng 2: HS ghép thành nhóm mảnh ghép gồm đủ ba trường hợp, chia sẻ và hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nhiệm vụ dân tộc và nhiệm vụ dân chủ khác nhau ở điểm nào? (2) Ai là giai cấp lãnh đạo và ai là quần chúng thúc đẩy cách mạng? (3) Kết quả của cách mạng tạo điều kiện gì cho kinh tế tư bản và còn giới hạn gì về quyền bình đẳng?

• Nhiệm vụ dân tộc: giành độc lập (Bắc Mỹ) hoặc thống nhất quốc gia, thị trường; nhiệm vụ dân chủ: chống chuyên chế, xác lập các quyền chính trị theo quan niệm tư sản.
• Anh: trở lực là chuyên chế phong kiến; hình thức là nội chiến; lãnh đạo là tư sản liên minh với quý tộc mới.
• Bắc Mỹ: trở lực là thống trị thuộc địa của chính quốc; hình thức là chiến tranh giành độc lập; kết quả là lập nên quốc gia độc lập, tạo điều kiện cho kinh tế tư bản.
• Pháp: trở lực là đặc quyền của tăng lữ và quý tộc; hình thức là cách mạng xã hội; động lực là nông dân, thợ thủ công, bình dân thành thị.
• Lãnh đạo là lực lượng định hướng và nắm vai trò chính trị; động lực là lực lượng thúc đẩy cách mạng, có thể đông đảo hơn. Kết quả: nhà nước và luật lệ thuận lợi cho kinh tế tư bản, nhưng quyền bình đẳng chưa dành đầy đủ cho phụ nữ, người nghèo, người bị nô lệ và cư dân thuộc địa.

Nêu được quan điểm chính của Mông-te-xki-ơ, Vôn-te, Rút-xô và giải thích được vì sao khẩu hiệu tự do không đồng nghĩa với việc quyền ấy được thực hiện đồng đều trong thực tế.

HS làm việc theo cặp, đọc mục “Ba tiếng nói Ánh sáng và cách so sánh cách mạng” và hoàn thành Phiếu học tập số 3.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Mỗi nhà tư tưởng đề cao hoặc phê phán điều gì? (2) Vì sao các quan điểm này không phải một chương trình hoàn toàn đồng nhất? (3) Để biết quyền tự do được thực hiện đến đâu cần dựa vào loại chứng cứ nào?

• Mông-te-xki-ơ: phê phán quyền lực chuyên chế, đặt vấn đề giới hạn quyền vua và bảo vệ tự do.
• Vôn-te: đề cao tự do tín ngưỡng và quyền sở hữu.
• Rút-xô: nhấn mạnh chủ quyền của nhân dân và thể chế cộng hoà.
• Các quan điểm không phải một chương trình đồng nhất, vì mỗi người có trọng tâm khác nhau.
• Khẩu hiệu về tự do là nguồn tìm hiểu tư tưởng; việc quyền ấy được thực hiện đến đâu cần chứng cứ về luật lệ và nhóm người được hưởng quyền.

Vận dụng kiến thức về tiền đề, lực lượng, giới hạn và trình tự thời gian để trả lời các câu hỏi và đánh giá nhận định.

HS làm bài tập cá nhân trong 8 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Các câu hỏi:
Câu 1. Mâu thuẫn kinh tế nền tảng thúc đẩy nhiều cuộc cách mạng tư sản là gì? A. Mọi tầng lớp đều có quyền chính trị như nhau; B. Thị trường dân tộc đã không còn cần thiết; C. Quan hệ tư bản phát triển nhưng bị thiết chế cũ kìm hãm; D. Sản xuất hàng hoá đã hoàn toàn biến mất.
Câu 2. Nhiệm vụ nổi bật của cuộc chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ là gì? A. Giải phóng khỏi sự thống trị của chính quốc; B. Duy trì quyền đánh thuế không đại diện của Anh; C. Thống nhất các thuộc địa dưới quyền trực tiếp của Quốc hội Anh; D. Chỉ thay chính quyền thuộc địa nhưng không giành độc lập.
Câu 3. Chọn hai nhận định đúng về lực lượng cách mạng tư sản. A. Lãnh đạo và động lực quần chúng là hai phạm trù khác nhau; B. Nông dân và bình dân có thể tham gia đông đảo; C. Mọi người tham gia đều là chủ xưởng; D. Chỉ cần tư tưởng mới là cách mạng tất yếu thắng.
Câu 4. Đánh giá các khẳng định: a) Cách mạng tư sản có thể diễn ra dưới hình thức chiến tranh giành độc lập; b) Mọi cuộc cách mạng tư sản đều xoá bỏ ngay chế độ nô lệ; c) Tư tưởng Ánh sáng góp phần chuẩn bị cách mạng Pháp; d) Đánh giá tiến bộ phải đồng thời xét giới hạn lịch sử.
Câu 5. Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Cách mạng tư sản Anh bùng nổ năm 1640; Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ năm 1776; Cách mạng Pháp bùng nổ năm 1789.
Câu 6. Ghép: Nhiệm vụ dân tộc; Nhiệm vụ dân chủ; Động lực với các đặc điểm: Giành độc lập hoặc thống nhất quốc gia, thị trường; Chống chuyên chế và đặc quyền chính trị; Lực lượng tham gia thúc đẩy cách mạng.

Đáp án:

• Câu 1: C. Kinh tế mới phát triển tạo lực lượng đòi thay đổi các rào cản phong kiến hoặc thuộc địa; đây là mâu thuẫn cơ cấu, không chỉ là ngòi nổ.
• Câu 2: A. Đối tượng trực tiếp là chính quyền thuộc địa Anh; thắng lợi hình thành quốc gia độc lập.
• Câu 3: A, B. Lãnh đạo là lực lượng định hướng; động lực gồm những lực lượng thúc đẩy cách mạng, thành phần rộng hơn tư sản.
• Câu 4: a) Đúng (Bắc Mỹ là ví dụ); b) Sai (chế độ nô lệ còn tồn tại sau khi Hoa Kỳ độc lập); c) Đúng (tư tưởng phê phán chuyên chế cung cấp cơ sở lí luận); d) Đúng (mở đường cho tư bản không đồng nghĩa với bình đẳng phổ quát).
• Câu 5: Anh 1640, Hoa Kỳ 1776, Pháp 1789 (sắp xếp theo năm, không theo mức độ ảnh hưởng).
• Câu 6: Nhiệm vụ dân tộc – giành độc lập hoặc thống nhất quốc gia, thị trường; Nhiệm vụ dân chủ – chống chuyên chế và đặc quyền chính trị; Động lực – lực lượng tham gia thúc đẩy cách mạng.
  HS có thể kiểm tra thêm trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác của bài 1).

Vận dụng kiến thức đã học để viết một đoạn văn ngắn có ví dụ và giới hạn cụ thể, phù hợp với hình thức nhãn trưng bày của triển lãm lịch sử.

HS viết nhãn trưng bày khoảng 120–180 chữ với chủ đề “Tự do và giới hạn của cách mạng tư sản”. Nhãn cần có: một tiến bộ về thể chế hoặc kinh tế; một ví dụ (Bắc Mỹ hoặc trường hợp đúng khác); một giới hạn quyền cụ thể. HS làm theo nhóm đôi, sau đó đọc to và chọn một nhãn tiêu biểu để trưng bày trên bảng lớp.

Nhãn trưng bày mẫu (gợi ý): Các cuộc cách mạng tư sản phá bỏ nhiều ràng buộc của chế độ cũ, thúc đẩy thị trường và đề cao quyền công dân. Cuộc chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ lập nên Hoa Kỳ, khẳng định quyền của các thuộc địa chống chính quốc. Tuy nhiên, xã hội mới chưa bảo đảm quyền bình đẳng đầy đủ cho phụ nữ, người nghèo và người bị nô lệ; chế độ nô lệ vẫn tồn tại. Vì vậy cần đánh giá cả tiến bộ lẫn giới hạn trong bối cảnh thời đại.
Tiêu chí chấm (1 điểm, mỗi tiêu chí 0,25): nêu tiến bộ; có ví dụ đúng; nêu một giới hạn cụ thể; nhãn rõ ràng, đúng độ dài.