Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 2. Sự xác lập và phát triển của chủ nghĩa tư bản
Từ xác lập đến mở rộng
Các cách mạng tư sản và cách mạng công nghiệp thúc đẩy chủ nghĩa tư bản xác lập ở châu Âu và Bắc Mỹ. Trong thế kỉ XIX, những cuộc cải cách, thống nhất quốc gia và đấu tranh độc lập mở rộng không gian phát triển: thống nhất I-ta-li-a, Đức, cải cách nông nô ở Nga và Duy tân Minh Trị tại Nhật Bản đều làm suy yếu những ràng buộc cũ theo các con đường không giống nhau. Sự kiện có tác dụng mở đường cho tư bản không nhất thiết đều là cuộc cách mạng có cùng hình thức.
Công nghiệp phát triển tạo nhu cầu thị trường, nguyên liệu và nơi đầu tư. Các cường quốc tăng cường xâm chiếm thuộc địa ở châu Á, châu Phi; Mỹ La-tinh giành độc lập nhưng còn chịu phụ thuộc kinh tế. Sự mở rộng sản xuất đi cùng bất bình đẳng giữa các khu vực và sự áp bức thuộc địa, không phải quá trình hiện đại hoá trung tính.
Độc quyền và chủ nghĩa tư bản hiện đại
Cuối thế kỉ XIX, tích tụ và tập trung sản xuất làm xuất hiện những tổ chức độc quyền lớn. Tư bản ngân hàng kết hợp với tư bản công nghiệp hình thành tư bản tài chính; xuất khẩu tư bản và cạnh tranh phân chia thị trường, thuộc địa tăng lên. Độc quyền không xoá bỏ cạnh tranh mà làm cạnh tranh diễn ra giữa các tập đoàn, quốc gia và các bộ phận kinh tế.
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, chủ nghĩa tư bản có khả năng điều chỉnh nhờ quản lí nhà nước, khoa học – công nghệ, các công ty xuyên quốc gia và mở rộng hợp tác. Thành tựu về năng suất, sản phẩm và đời sống ở nhiều nơi là thực tế; đồng thời khủng hoảng, phân hoá giàu nghèo, ô nhiễm và mâu thuẫn xã hội vẫn tồn tại. “Hiện đại” là một giai đoạn lịch sử có biến đổi, không có nghĩa mọi quốc gia tư bản đều giống nhau hoặc không còn khủng hoảng.
Những con đường mở rộng và cách đọc khái niệm độc quyền
| Trường hợp thế kỉXIX | Biến đổi cần nhận diện | Không được đồng nhất |
|---|
| Thành lập Vương quốc I-ta-li-a 1861, thống nhất Đức 1871 | Giảm chia cắt chính trị, mở thị trường quốc gia | Mốc lập vương quốc không có nghĩa mọi bước hợp nhất lãnh thổ hoàn tất cùng ngày |
| Cải cách nông nô Nga 1861 | Thay đổi một ràng buộc của xã hội cũ, tạo điều kiện cho quan hệ tư bản | Giải phóng nông nô không tự làm hết khó khăn ruộng đất |
| Duy tân Minh Trị từ 1868 | Cải cách nhà nước, kinh tế, quân sự, giáo dục | Không gọi mọi cải cách là cùng một hình thức cách mạng |
Trong giai đoạn độc quyền, cácten, xanhđica và tơrớt là những cách tổ chức liên kết hoặc tập trung doanh nghiệp có mức ràng buộc khác nhau. Tập trung sản xuất, ngân hàng–công nghiệp liên kết và xuất khẩu tư bản làm tăng sức chi phối, nhưng không xoá mọi cạnh tranh. Chủ nghĩa tư bản hiện đại có tiềm năng khoa học, năng suất, điều chỉnh thể chế; những thách thức về bất bình đẳng, khủng hoảng, môi trường cần được đánh giá bằng chỉ tiêu cụ thể, không chỉ bằng nhãn gọi.
