Lịch sử lớp 11 · Chủ đề 1: Cách mạng tư sản và sự phát triển của chủ nghĩa tư bản

Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 1. Một số vấn đề chung về cách mạng tư sản

Những điều kiện làm nảy sinh cách mạng

Từ thế kỉ XVI đến XVIII, sản xuất hàng hoá, công trường thủ công và thương mại ở Tây Âu, Bắc Mỹ mở rộng. Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển trong lòng xã hội cũ nhưng bị đặc quyền phong kiến, thuế khoá, sự chia cắt thị trường hoặc chính sách thuộc địa cản trở. Mâu thuẫn kinh tế chuyển thành mâu thuẫn chính trị: các lực lượng có lợi ích gắn với kinh tế mới muốn thay đổi quyền lực nhà nước. Ở Anh, tư sản liên minh với quý tộc mới; ở Bắc Mỹ, mâu thuẫn thuộc địa với chính quốc nổi bật; ở Pháp, đẳng cấp thứ ba chống đặc quyền của tăng lữ và quý tộc.

Tư tưởng cũng chuẩn bị cho biến đổi. Các phong trào tôn giáo cải cách cung cấp ngôn ngữ đấu tranh cho một số cuộc cách mạng sớm; Triết học Ánh sáng ở Pháp phê phán chuyên chế, đề cao tự do và quyền con người. Tiền đề không đồng nghĩa nguyên nhân trực tiếp: một khoản thuế mới có thể là ngòi nổ nhưng không giải thích đủ mâu thuẫn tích tụ lâu dài.

Mục tiêu, lực lượng và giới hạn lịch sử

Cách mạng tư sản hướng tới xoá bỏ các rào cản của chế độ cũ để mở đường cho chủ nghĩa tư bản. Nhiệm vụ dân tộc có thể là giành độc lập hoặc thống nhất thị trường; nhiệm vụ dân chủ là chống chuyên chế, xác lập các quyền chính trị theo quan niệm tư sản. Hình thức rất khác nhau: nội chiến ở Anh, chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ, cách mạng xã hội ở Pháp. Không nên lấy một hình thức làm định nghĩa duy nhất.

Giai cấp lãnh đạo và quần chúng tham gia không phải một. Tư sản, quý tộc mới hoặc chủ nô có thể giữ vai trò lãnh đạo; nông dân, thợ thủ công, bình dân thành thị tạo sức mạnh quyết định trong nhiều thời điểm. Kết quả tạo nhà nước và luật lệ thuận lợi hơn cho kinh tế tư bản, song quyền bình đẳng chưa dành đầy đủ cho phụ nữ, người nghèo, người bị nô lệ hay cư dân thuộc địa. Phải đánh giá cả tiến bộ lẫn giới hạn trong bối cảnh thời đại.

Ba tiếng nói Ánh sáng và cách so sánh cách mạng

Mông-te-xki-ơ phê phán quyền lực chuyên chế, đặt vấn đề giới hạn quyền vua và bảo vệ tự do; Vôn-te đề cao tự do tín ngưỡng và quyền sở hữu; Rút-xô nhấn mạnh chủ quyền của nhân dân và thể chế cộng hoà. Các quan điểm không phải một chương trình hoàn toàn đồng nhất. Khi so sánh Anh, Bắc Mỹ, Pháp, cần ghi rõ trở lực: chuyên chế phong kiến, thống trị thuộc địa hay đặc quyền đẳng cấp. Sau đó phân biệt lực lượng lãnh đạo với quần chúng thúc đẩy cách mạng. Một khẩu hiệu về tự do là nguồn tìm hiểu tư tưởng; việc quyền ấy được thực hiện đến đâu cần chứng cứ riêng về luật lệ và nhóm người được hưởng quyền.