Giáo án Bài 26. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Trung Quốc

HS xác định được vị trí Trung Quốc ở Đông Á và hình thành câu hỏi về sự phân hóa lãnh thổ từ tây sang đông.

GV chiếu bản đồ châu Á, yêu cầu HS xác định vị trí Trung Quốc, phần đất liền, đường bờ biển hướng ra Thái Bình Dương và các không gian lục địa tiếp giáp. Câu hỏi dẫn dắt: Vì sao nói Trung Quốc có phần nội địa rộng nhưng vẫn có lợi thế ven biển? Phần lãnh thổ phía tây và phía đông khác nhau ở điểm nào khi nhìn trên bản đồ địa hình?

HS chỉ được vị trí Trung Quốc ở Đông Á, nêu được đặc điểm: phần nội địa rộng, mặt hướng Thái Bình Dương, tiếp giáp nhiều không gian lục địa. HS dự đoán sơ bộ: phía tây có nhiều núi, sơn nguyên, bồn địa; phía đông có đồng bằng và đồi thấp. Hai nhận định này được ghi vào bảng đầu bài để kiểm chứng sau khi học.

HS giải thích được sự phân hóa đông–tây về địa hình, khả năng cư trú, sản xuất và giao thông; nêu được thuận lợi, khó khăn của vị trí ven biển.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (nhóm 1, 2 nghiên cứu miền tây; nhóm 3, 4 nghiên cứu miền đông) đọc bản đồ tự nhiên, sách giáo khoa và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Vòng 2: các HS ghép nhóm mới gồm đủ chuyên gia tây và đông, chia sẻ và hoàn thiện bảng so sánh.
Câu hỏi: Sơn nguyên Tây Tạng và hệ núi cao phía tây có đặc điểm gì? Đồng bằng Đông Bắc, Hoa Bắc và trung–hạ lưu Trường Giang nằm ở đâu? Độ cao thay đổi như thế nào từ tây sang đông và ảnh hưởng ra sao đến cư trú, sản xuất, giao thông?
Lưu ý với HS: không xác định tranh chấp biên giới bằng lược đồ kinh tế giản lược; luôn đọc chú giải và tỉ lệ.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, nội dung chính:

• Miền tây: nhiều núi cao, sơn nguyên (Tây Tạng), bồn địa; độ cao lớn; cư trú và giao thông khó khăn hơn; sản xuất phải phù hợp với điều kiện cao, khô hoặc lạnh.
• Miền đông: đồng bằng Đông Bắc, Hoa Bắc, đồng bằng trung–hạ lưu Trường Giang; đồi thấp; thuận lợi cho cư trú, sản xuất và kết nối biển.
• Vị trí ven biển: thuận lợi cho thương mại nhưng cần cảng, hạ tầng và thể chế phù hợp.
• Kết luận HS rút ra: độ cao giảm theo bậc và khoảng cách biển làm tài nguyên, giao thông và khả năng cư trú phân hóa theo chiều đông–tây.

HS trình bày được đặc điểm khí hậu, sông ngòi và tài nguyên; nêu được tác động của khai thác và các vấn đề tài nguyên, môi trường cần quản lí.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS viết ý kiến cá nhân vào ô của mình trên khăn trải bàn, sau đó nhóm thống nhất ý chung ở ô giữa. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo các nội dung:

• Khí hậu phân hóa theo vĩ độ, khoảng cách biển và độ cao: đông có gió mùa, tây nhiều nơi khô hạn hoặc cao lạnh.
• Sông (Hoàng Hà, Trường Giang) gắn với đất phù sa và các vùng đông dân, thị trường lớn ở phía đông.
• Tài nguyên: than, khoáng sản, thủy năng hỗ trợ công nghiệp.
• Vấn đề cần quản lí: ô nhiễm, lũ, hạn, thiếu nước.
  Câu hỏi: Vì sao cùng một loại cây không thể trồng tùy ý ở mọi nơi? Chuyển nước hay xây thủy điện cần xét những yếu tố nào ngoài công suất?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, nội dung chính:

• Khí hậu: miền đông có gió mùa, miền bắc có nơi thuận cây ôn đới (lúa mì), miền nam ấm ẩm có vùng lúa nước và cây cận nhiệt; miền tây nhiều nơi khô hạn hoặc cao lạnh.
• Sông và đất: Hoàng Hà và Trường Giang bồi đắp đất phù sa, gắn với các đồng bằng và thị trường lớn ở phía đông.
• Tài nguyên: than, khoáng sản, thủy năng phục vụ công nghiệp.
• Vấn đề: ô nhiễm, lũ, hạn và thiếu nước cần quản lí tổng hợp.
• Kết luận HS rút ra: khi đánh giá khả năng sản xuất và khai thác, phải xét nước tưới, mùa và độ cao; khi xây thủy điện hay chuyển nước phải xét dòng chảy, sinh cảnh và sinh kế, không chỉ xét công suất.

HS nêu được quy mô dân số, đặc điểm phân bố lệch đông–tây, già hóa và đô thị hóa; giải thích được vai trò của giáo dục, kĩ năng đối với nguồn nhân lực.

HS làm việc cặp đôi theo kĩ thuật think–pair–share (suy nghĩ – trao đổi cặp – chia sẻ). Dữ liệu: tổng dân số khoảng 1.410.710.000 người năm 2023 (World Bank). GV nêu câu hỏi: Quy mô dân số lớn tạo thuận lợi và thách thức gì? Vì sao dân cư phân bố lệch về phía đông? Già hóa và đô thị hóa ảnh hưởng thế nào đến lao động và hạ tầng?
Lưu ý: tổng dân số không cho biết năng suất, thu nhập hay chất lượng dịch vụ của từng vùng.

Bảng ghi ý kiến cặp đôi và kết luận:

• Thuận lợi: thị trường lớn, nguồn lao động dồi dào.
• Thách thức: phân bố lệch đông–tây; già hóa làm thay đổi cơ cấu lao động và nhu cầu an sinh; đô thị hóa tạo áp lực về việc làm, nhà ở, hạ tầng.
• Vai trò của giáo dục, kĩ năng và hạ tầng: nâng chất lượng nguồn nhân lực.
• Kết luận: quy mô dân số không tự cho năng suất; cần xem cơ cấu tuổi, trình độ và phân bố của từng địa phương.

HS vận dụng kiến thức về phân hóa tự nhiên, dân cư và đơn vị đo để trả lời đúng các câu hỏi, giải thích được lựa chọn của mình.

Bài 1: Mô tả khái quát đúng về phân hóa tự nhiên Trung Quốc là? A. Toàn bộ lãnh thổ là đồng bằng nhiệt đới; B. Tây và đông luôn cùng lượng mưa, độ cao; C. Tây nhiều núi, sơn nguyên, bồn địa; đông có đồng bằng và đồi thấp.
Bài 2: Tổng dân số lớn trực tiếp cho biết điều nào? A. Quy mô người trong phạm vi và năm thống kê; B. Năng suất từng lao động bằng nhau; C. Thu nhập mọi hộ ở mọi vùng.
Bài 3: Mọi vùng phía tây Trung Quốc có thể trồng cùng cây với đồng bằng ven biển mà không cần xét nước và độ cao. Đúng hay sai?
Bài 4: Ghép điều kiện với thông tin cần bổ sung: (a) Dự án thủy điện; (b) Đô thị hóa; (c) Dân số đông. Thông tin: (1) Việc làm, nhà ở và hạ tầng; (2) Dòng chảy, sinh cảnh và tái định cư; (3) Kĩ năng, cơ cấu tuổi và phân bố.
Bài 5: Đổi 1.410.710.000 người sang đơn vị triệu người.
GV tổ chức trắc nghiệm bằng bảng con và thẻ đúng/sai.

Đáp án và giải thích:

• Bài 1: C. Phân hóa lớn theo địa hình, biển và vĩ độ, vẫn cần bản đồ cụ thể để xác định từng vùng.
• Bài 2: A. Tổng dân số không cho biết phân phối, năng suất hay chất lượng dịch vụ.
• Bài 3: Sai. Nhiều nơi phía tây cao lạnh hoặc khô hạn, điều kiện và cách tổ chức canh tác khác đồng bằng ven biển.
• Bài 4: (a) – (2); (b) – (1); (c) – (3). Chỉ tiêu quy mô hay công suất không thay thế đánh giá tác động.
• Bài 5: 1.410.710.000 người = 1410,71 triệu người (chia cho 1.000.000 được 1.410,71 triệu, không phải 1,41071 triệu).

HS vận dụng kiến thức về nước, khí hậu và sinh thái để giải thích vì sao đánh giá mở rộng tưới phải xét cả lưu vực, không chỉ diện tích ruộng.

Tình huống: Một địa phương vùng khô phía tây muốn mở rộng diện tích tưới bằng nước từ sông. Nhóm 4 HS thảo luận: (1) Việc lấy nước tưới ảnh hưởng thế nào đến nguồn cấp và dòng chảy về hạ lưu? (2) Đất và sinh cảnh hạ lưu có thể bị tác động ra sao? (3) Cần dữ liệu gì để đánh giá: theo mùa, nhu cầu các bên, hiệu quả tưới, giới hạn khai thác? Vì sao diện tích tăng chưa chứng minh được sự bền vững?

Bản trình bày nhóm (1 trang A4 hoặc 3–5 gạch đầu dòng) gồm:

• Cung và cầu nước: lấy nước tưới làm giảm nguồn cấp và dòng chảy về hạ lưu, ảnh hưởng mặn hóa đất và sinh cảnh.
• Dữ liệu cần thu thập: lượng nước theo mùa, nhu cầu các bên (nông nghiệp, sinh hoạt, sinh thái), hiệu quả tưới, giới hạn khai thác.
• Kết luận: diện tích ruộng tăng không đủ để kết luận bền vững; cần đánh giá theo lưu vực.
  Thang điểm tham khảo: cung–cầu nước 0,4; hạ lưu và môi trường 0,4; dữ liệu 0,2.