Giáo án Bài 21. Kinh tế Liên bang Nga

Huy động kiến thức nền về vị trí rộng lớn, tài nguyên phong phú và sự chênh lệch giữa các vùng của Liên bang Nga; xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

• GV chiếu bản đồ Liên bang Nga, nêu câu hỏi: “Lãnh thổ rộng lớn, tài nguyên phong phú nhưng dân cư và đô thị tập trung không đều. Theo em, điều đó ảnh hưởng thế nào tới hoạt động kinh tế?”
• HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, ghi ra giấy nháp hai ý đầu tiên.
• Câu hỏi dẫn dắt: “Khoảng cách lớn có làm tài nguyên khó đưa vào sản xuất không?”

• Dự kiến HS trả lời: Lãnh thổ rộng khiến khoảng cách giữa mỏ, nhà máy, đô thị và thị trường xa; cần có hệ thống vận tải để kết nối.
• Dự kiến HS trả lời: Vùng giàu tài nguyên (Tây Xi-bia, U-ran) khác với vùng đô thị đông dân (Mát-xcơ-va, Xanh Pê-téc-bua) về hoạt động kinh tế.
• Vấn đề bài học: kinh tế Nga có quy mô và chuyển biến như thế nào; ngành kinh tế phân bố ra sao; giao thông và yêu cầu phát triển tác động thế nào.

Nêu được quy mô GDP hiện hành của Nga theo World Bank năm 2023; giải thích được vì sao cần đọc chuỗi số liệu và bối cảnh, không dùng một mốc để mô tả vĩnh viễn.

• Nhiệm vụ 1: Đọc mục “Quy mô, chuyển biến và phạm vi dữ liệu” trong sách giáo khoa; nêu GDP hiện hành năm 2023 theo World Bank.
• Nhiệm vụ 2: Nêu hai lưu ý khi dùng chỉ tiêu GDP tính bằng USD hiện hành.
• Nhiệm vụ 3: Vì sao không thể kết luận Nga “tăng trưởng” hay “phân phối đều” chỉ từ một con số GDP?
• Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao con số GDP tính bằng USD có thể thay đổi dù sản lượng thực tế không đổi?”

• GDP hiện hành năm 2023 theo World Bank: 2.046.284.838.151,09 USD (khoảng 2.046,28 tỉ USD).
• Lưu ý 1: Chỉ tiêu USD hiện hành chịu tác động của giá cả và tỉ giá, nên thay đổi ngay cả khi lượng hàng hóa không đổi.
• Lưu ý 2: Chỉ tiêu này không tự cho biết tăng trưởng lượng hay mức độ phân phối thu nhập; cần đọc chuỗi số liệu nhiều năm và bối cảnh (biến động thị trường, quan hệ kinh tế, chính sách).
• Kết luận HS rút ra: Kinh tế Nga có chuyển biến qua các giai đoạn lịch sử; phải đọc chuỗi và bối cảnh, không dùng một mốc để mô tả.

Nêu được đặc điểm phân bố của các nhóm ngành ở Liên bang Nga; giải thích được động lực phân bố khác nhau của khai thác, chế tạo–dịch vụ và nông nghiệp.

• Nhiệm vụ: Làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (ngành – vùng/địa điểm tiêu biểu – động lực phân bố).
• Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao ngành khai thác dầu khí tập trung ở vùng mỏ, còn ngành chế tạo lại tập trung ở đô thị?”
• Câu hỏi thêm: “Vì sao nông nghiệp không trải đều trên miền băng giá?”

• Khai thác (dầu khí, than, kim loại, điện): gắn vùng mỏ như Tây Xi-bia, U-ran và các vùng tài nguyên khác; động lực là bể tài nguyên và hạ tầng vận chuyển.
• Chế tạo, hàng không–vũ trụ, máy móc, hóa chất, dịch vụ: tập trung hơn ở đô thị, hạ tầng và thị trường như Mát-xcơ-va, Xanh Pê-téc-bua; động lực là lao động, nghiên cứu, nhà cung ứng và thị trường.
• Nông nghiệp (cây lương thực, chăn nuôi): ở vùng đất và khí hậu phù hợp, không trải đều trên miền băng giá; động lực là đất, nhiệt, nước và tổ chức sản xuất.
• Kết luận HS rút ra: Các ngành có động lực phân bố khác nhau, không thể giải thích chỉ bằng khoảng cách tới mỏ; dầu khí quan trọng nhưng không phủ định vai trò của các ngành khác.

Giải thích được vai trò của giao thông (đường sắt, đường ống, đường biển, trục xuyên Xi-bia) với tổ chức lãnh thổ; nêu được yêu cầu phát triển kinh tế và rủi ro cần lưu ý.

• Nhiệm vụ: Đọc mục “Giao thông và yêu cầu phát triển”, hoàn thành nhanh hai cột: lợi ích của tuyến vận tải dài và thách thức của tuyến vận tải dài.
• Câu hỏi GV đặt ra: “Tuyến vận tải thuận lợi có xóa được chi phí mùa đông và bảo trì không? Vì sao?”
• Câu hỏi thêm: “Vì sao phụ thuộc giá tài nguyên là một rủi ro?”

• Lợi ích: kết nối vùng tài nguyên với thị trường; hỗ trợ liên hệ đông–tây qua trục xuyên Xi-bia; tạo điều kiện cho dân cư, dịch vụ và giao thương.
• Thách thức: khoảng cách lớn, mùa lạnh, bảo trì và chi phí vận hành; yêu cầu an toàn và môi trường theo từng đoạn.
• Yêu cầu phát triển: nâng năng lực chế biến, hiệu quả năng lượng, kĩ năng lao động và quản lí môi trường; không dựa hoàn toàn vào giá tài nguyên.
• Kết luận HS rút ra: Tuyến vận tải không xóa hết chi phí và chênh lệch vùng; cần đánh giá từng đoạn.

Củng cố kiến thức về cơ cấu kinh tế, giá trị xuất khẩu và động lực phân bố ngành; rèn kĩ năng loại trừ đáp án sai và giải thích lựa chọn.

• Bài 1: Yếu tố làm vận tải đặc biệt quan trọng trong tổ chức lãnh thổ Nga là? A. Khoảng cách lớn giữa tài nguyên, dân cư và thị trường; B. Mọi vùng đều có mật độ đô thị bằng nhau; C. Không có sự phân hóa khí hậu.
• Bài 2: Nhận xét nào tránh thu hẹp cơ cấu kinh tế Nga? A. Không có vai trò của đô thị và lao động kĩ năng; B. Dầu khí quan trọng nhưng còn chế tạo, nông nghiệp và dịch vụ; C. Chỉ tồn tại khai thác dầu ở mọi nơi.
• Bài 3: Nhận định “Thu xuất khẩu tăng đủ chứng minh sản lượng khai thác cũng tăng cùng tỉ lệ” đúng hay sai? Vì sao?
• Bài 4: Ghép ngành/vùng với động lực phân bố: khai thác dầu khí; chế tạo tại đô thị; nông nghiệp với các động lực tương ứng.
• Có thể làm trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) nếu lớp có thiết bị.

• Bài 1: Đáp án A. Kết nối xa là điều kiện để biến tài nguyên thành hoạt động kinh tế.
• Bài 2: Đáp án B. Không lấy ngành nổi bật để phủ định mọi ngành khác.
• Bài 3: Sai. Doanh thu chịu tác động của lượng, giá, tỉ giá và cơ cấu hàng; phải xem sản lượng riêng.
• Bài 4: Khai thác dầu khí – bể tài nguyên và hạ tầng vận chuyển; chế tạo tại đô thị – lao động, nghiên cứu, nhà cung ứng và thị trường; nông nghiệp – đất, nhiệt, nước và tổ chức sản xuất.

Vận dụng được phép tính tỉ lệ phần trăm và doanh thu để phân tích tình huống giả định về sản lượng, giá và tuyến vận tải; đánh giá được giới hạn của kết luận.

• Thực hiện Phiếu học tập số 2 (bài 5, 6 làm tại lớp; bài 7, 8 hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp).
• Bài 5: Mô hình bán 40 triệu tấn với giá bình quân 300 USD/tấn; doanh thu bao nhiêu tỉ USD?
• Bài 6: Sản lượng mô hình tăng từ 100 lên 105, giá không đổi; tăng lượng bao nhiêu %?
• Bài 7: Giá dầu tăng nhưng lượng khai thác không đổi; giải thích khả năng tăng giá trị xuất khẩu và nêu giới hạn của kết luận.
• Bài 8: Nêu hai lợi ích và hai thách thức của tuyến vận tải dài xuyên lãnh thổ.

• Bài 5: Đáp án 12 tỉ USD. Phép tính: $40\times10^{6}\times300=12\times10^{9}$ USD; chưa trừ chi phí.
• Bài 6: Đáp án 5%. Phép tính: $\dfrac{105-100}{100}\times100=5\%$.
• Bài 7 (gợi ý thang 1 điểm): Giải thích giá × lượng cho giá trị tăng (0,4 điểm); nêu điều kiện tỉ giá, cơ cấu, giá thực nhận, phí có thể làm thay đổi (0,3 điểm); không suy ra sản lượng hay toàn nền kinh tế đều tăng (0,3 điểm).
• Bài 8 (gợi ý thang 1 điểm): Hai lợi ích, mỗi ý 0,25 điểm: kết nối vùng tài nguyên với thị trường; hỗ trợ dân cư, dịch vụ và giao thương. Hai thách thức, mỗi ý 0,25 điểm: khoảng cách, mùa lạnh, bảo trì và chi phí; yêu cầu an toàn và môi trường theo từng đoạn.