Giáo án Bài 20. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Liên bang Nga

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vị trí và quy mô lãnh thổ Liên bang Nga; dẫn dắt vào nhiệm vụ tìm hiểu lãnh thổ rộng theo chiều đông–tây.

GV chiếu bản đồ châu Âu–châu Á và hỏi: Liên bang Nga nằm ở những châu lục nào? Vì sao có thể nói Nga là quốc gia có lãnh thổ rất rộng? HS cá nhân quan sát bản đồ, trả lời nhanh trong 2 phút.

Kết luận ban đầu của HS: Liên bang Nga trải trên phần Đông Âu và Bắc Á (hai châu lục), lãnh thổ rộng lớn theo chiều đông–tây; nhiệm vụ của bài là tìm hiểu hệ quả của sự rộng lớn đó đối với tự nhiên, dân cư và kinh tế.

Nêu được vị trí địa lí, xác định vai trò của dãy U-ran trong phân tích phía tây và phía đông; giải thích tác động của lãnh thổ rộng đến vận tải, năng lượng và dịch vụ.

Nhóm 4 người thực hiện nhiệm vụ trên Atlat và SGK, điền Phiếu học tập số 1: (1) Xác định phần Đông Âu, phần Bắc Á và vị trí dãy U-ran. (2) Nêu lí do dãy U-ran được dùng làm mốc để phân tích phía tây và phía đông. (3) Giải thích vì sao khoảng cách lớn làm tăng yêu cầu về vận tải, năng lượng và dịch vụ. (4) Giải thích vì sao vùng vĩ độ cao, mùa lạnh dài thì bờ biển dài chưa chắc thuận lợi cảng quanh năm. Dùng phạm vi địa lí theo nguồn, không dùng số liệu để bàn về yêu sách lãnh thổ.

Phiếu học tập số 1 đã điền: Liên bang Nga trải trên phần Đông Âu (phía tây) và Bắc Á (phía đông), dãy U-ran là mốc ranh giới thường dùng để phân tích phía tây và phía đông. Lãnh thổ rộng làm tăng chi phí vận tải, cần đầu tư năng lượng và dịch vụ cho các vùng xa nhau. Bờ biển dài ở vĩ độ cao vẫn có thể đóng băng nhiều tháng và xa thị trường, nên chưa đủ thuận lợi cảng quanh năm. Kiến thức HS rút ra: Vị trí và quy mô lãnh thổ tạo cả thuận lợi (đa dạng tài nguyên) lẫn khó khăn (khoảng cách, chi phí).

Trình bày được đặc điểm địa hình, mạng lưới sông và tài nguyên của Liên bang Nga; giải thích ảnh hưởng của băng vĩnh cửu, khí hậu khắc nghiệt đến hạ tầng và khai thác.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2 theo kĩ thuật khăn trải bàn: Mỗi nhóm có 4 ô tương ứng 4 nội dung: (1) Địa hình phía tây và phía đông. (2) Sông lớn chảy về phía bắc (Ô-bi, I-ê-nít-xây, Lê-na) và đặc điểm đóng băng theo mùa. (3) Tài nguyên: rừng, dầu khí, than, kim loại, thủy năng và đặc điểm phân bố không đều. (4) Băng vĩnh cửu, khí hậu khắc nghiệt và đất nông nghiệp. Sau đó nhóm trả lời câu hỏi chung: Vì sao phân bố tài nguyên không đều? Vì sao băng vĩnh cửu làm hạ tầng tốn kém?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh (xem phần Phiếu học tập). Kiến thức HS rút ra: Phía tây có đồng bằng Đông Âu và đồng bằng Tây Xi-bia; phía đông có cao nguyên, núi và bồn địa. Các sông Ô-bi, I-ê-nít-xây, Lê-na chảy về phía bắc và chịu đóng băng theo mùa, ảnh hưởng đến vận tải và thủy năng. Tài nguyên phong phú nhưng phân bố không đều; băng vĩnh cửu và khí hậu khắc nghiệt làm chi phí hạ tầng cao, khai thác cần bảo vệ sinh cảnh và quản lí rò rỉ, ô nhiễm. Đất thuận nông nghiệp không đồng đều trên toàn lãnh thổ.

Trình bày đặc điểm phân bố dân cư và các trung tâm, tuyến giao thông; giải thích nguyên nhân dân cư tập trung ở phía tây và thưa ở phía bắc, Xi-bia, đồng thời tránh gán năng lực cố định cho dân cư một vùng.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 3 bằng cách quan sát lược đồ phân bố dân cư và đọc mục Dân cư và xã hội. Các câu hỏi: (1) Dân cư tập trung ở đâu? Thưa ở đâu? (2) Kể tên hai trung tâm lớn ở phần châu Âu. (3) Nêu hai nguyên nhân chính khiến dân cư tập trung ở phía tây. (4) Nguồn lao động có điểm mạnh và thách thức gì? (5) Vì sao mật độ trung bình không thể thay thế cho hình ảnh phân bố thực tế?

Kết luận của HS: Dân cư tập trung ở phía tây, các đô thị và hành lang có việc làm, hạ tầng; phía bắc và nhiều nơi ở Xi-bia thưa hơn. Mát-xcơ-va và Xanh Pê-téc-bua là hai trung tâm lớn ở phần châu Âu. Nguyên nhân: lịch sử khai thác, khí hậu cư trú và hạ tầng giao thông. Nguồn nhân lực giáo dục và kĩ năng là nguồn lực, nhưng già hóa, phân bố thưa và khoảng cách làm khó khăn cung ứng dịch vụ. Mật độ trung bình che khuất sự khác biệt không gian, vì vậy phải kết hợp với bản đồ. Kiến thức HS rút ra: Phía đông không vì thưa dân mà mất vai trò kinh tế.

Củng cố kiến thức về vị trí, tự nhiên, dân cư và vận dụng kĩ năng tính toán mật độ dân số, so sánh số liệu.

HS làm bài tập 1 đến 5 (đề đã cho trong bài học), làm cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Đề: (1) Mốc tự nhiên thường dùng phân tích phần Âu–Á của Nga là? A. Kênh Pa-na-ma; B. Dãy An-đét; C. Dãy U-ran. (2) Bờ biển dài ở vĩ độ cao chưa đủ thuận lợi cảng vì? A. Nhiều nơi đóng băng và xa thị trường/hạ tầng; B. Độ dài bờ luôn làm hàng hóa không cần vận tải; C. Mọi cảng đều có cùng thời gian hoạt động. (3) Một mật độ trung bình thể hiện đầy đủ sự tập trung dân ở mọi nơi. Đúng hay sai? (4) Ghép: Băng vĩnh cửu; Rừng rộng; Sông đóng băng theo mùa với các yêu cầu khai thác: Thiết kế và bảo trì hạ tầng thích ứng; Quản lí tài nguyên và bảo vệ sinh cảnh; Tổ chức vận tải/thủy năng theo điều kiện. (5) Vùng mô hình rộng 2 triệu km², có 10 triệu người. Mật độ bao nhiêu người/km²?

Đáp án: (1) C, U-ran nằm giữa các không gian thường phân tích; hai địa danh còn lại ở châu Mỹ. (2) A, điều kiện băng, khoảng cách và kết nối quyết định thuận lợi cảng. (3) Sai, mật độ bình quân che khuất tập trung ở đô thị và phía tây, thưa ở nhiều vùng phía bắc và đông. (4) Băng vĩnh cửu – thiết kế và bảo trì hạ tầng thích ứng; Rừng rộng – quản lí tài nguyên và bảo vệ sinh cảnh; Sông đóng băng theo mùa – tổ chức vận tải và thủy năng theo điều kiện. (5) $10 : 2 = 5$, mật độ là 5 người/km². Kiến thức rút ra: tài nguyên phong phú không đồng nghĩa chi phí khai thác thấp ở mọi nơi.

Vận dụng kiến thức về băng vĩnh cửu, khoảng cách và dân cư để giải thích khó khăn và đề xuất nguyên tắc quản lí khi xây dựng hạ tầng ở vùng lạnh thưa dân.

Tình huống: Một dự án đề xuất xây đường ống dẫn dầu qua vùng ở vĩ độ cao, thưa dân và có băng vĩnh cửu. HS cá nhân trả lời hai câu: (1) Nêu hai thách thức khi xây dựng, gắn với khí hậu, nền đất hoặc khoảng cách. (2) Nêu hai nguyên tắc quản lí phù hợp để giảm rủi ro cho môi trường và cộng đồng. Thời gian thảo luận 5 phút, sau đó chia sẻ nhanh trong nhóm.

Đáp án gợi ý (thang 1 điểm, mỗi ý 0,25): Thách thức: nền đất băng và thay đổi nhiệt làm công trình khó ổn định; khoảng cách xa làm bảo trì và cứu hộ tốn kém. Nguyên tắc: khảo sát địa kĩ thuật trước khi thiết kế và giám sát rò rỉ thường xuyên; phương án bảo vệ sinh cảnh, lấy ý kiến cộng đồng. Lưu ý: sơ đồ tổng quát không thay thế thiết kế kĩ thuật thực tế. Kiến thức HS vận dụng: Khai thác cần thích ứng với điều kiện tự nhiên, không chỉ dựa vào tiềm năng tài nguyên.