Giáo án Bài 17. Thực hành: Viết báo cáo về vấn đề dầu khí của khu vực Tây Nam Á

HS nhận diện được vấn đề cần giải quyết: viết báo cáo về dầu mỏ và khí tự nhiên của Tây Nam Á bằng số liệu có đơn vị và có năm rõ ràng.

GV trình chiếu Bảng 17 (dầu mỏ và khí tự nhiên, Tây Nam Á, năm 2020). HS đọc từng con số và trả lời ba câu hỏi:

• Con số nào là trữ lượng, con số nào là khai thác, xuất khẩu trong năm?
• Các số này có cùng đơn vị không?
• Có thể cộng ba số của dầu mỏ (113,2 tỉ tấn; 1.297,3 triệu tấn; 874,9 triệu tấn) để được một tổng không?

Nhiệm vụ học tập được xác định: viết báo cáo về dầu mỏ và khí tự nhiên của Tây Nam Á. HS nhận ra: trữ lượng dầu 113,2 tỉ tấn và khí 75,8 nghìn tỉ m³ là tồn lượng tại một mốc; khai thác (1.297,3 triệu tấn dầu; 686,6 tỉ m³ khí) và xuất khẩu (874,9 triệu tấn dầu; 134,6 tỉ m³ khí) là dòng trong năm 2020; không cộng ba số của dầu mỏ vì khác bản chất và có xuất khẩu là một phần của sản lượng.

HS hệ thống hoá được cách phân loại số liệu dầu khí (tồn lượng hay dòng trong năm, đơn vị khối lượng hay thể tích) và biết khi nào được phép so sánh, khi nào không.

Nhóm 4 người hoàn thành Phiếu học tập số 1. Đồng thời HS xem ví dụ đổi đơn vị trên trang NeoEdu (chiếu từ máy GV): 75,8 nghìn tỉ m³ = 75.800 tỉ m³. Nhiệm vụ: xác định từng đại lượng trong Bảng 17 thuộc loại nào, đơn vị là gì, có được cộng hay chia với đại lượng nào không, và ghi kết quả vào phiếu.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh: trữ lượng dầu (113,2 tỉ tấn), khí (75,8 nghìn tỉ m³) thuộc loại tồn lượng tại mốc; khai thác và xuất khẩu thuộc loại dòng trong năm 2020; dầu dùng đơn vị khối lượng (tỉ tấn, triệu tấn), khí dùng đơn vị thể tích (tỉ m³, nghìn tỉ m³); chỉ được chia trữ lượng cho khai thác khi cùng loại tài nguyên và cùng đơn vị đã đổi; không cộng ba đại lượng của cùng một loại tài nguyên thành một tổng.

HS tính đúng tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác của dầu mỏ và khí tự nhiên, tính được tỉ số trữ lượng/khai thác khí và giải thích được giới hạn ý nghĩa của tỉ số đó.

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm bốn nhiệm vụ:

• Tính tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác của dầu mỏ: lấy 874,9 chia 1.297,3, nhân 100, làm tròn một chữ số thập phân.
• Tính tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác của khí tự nhiên: lấy 134,6 chia 686,6, nhân 100, làm tròn một chữ số thập phân.
• Đổi 113,2 tỉ tấn sang triệu tấn và 75,8 nghìn tỉ m³ sang tỉ m³.
• Tính 75.800 chia 686,6 và trả lời: con số này có phải là ngày hết khí không?

Kết quả Phiếu học tập số 2: xuất khẩu dầu so với khai thác khoảng $67{,}4\%$ (874,9 : 1.297,3 × 100 ≈ 67,44); xuất khẩu khí so với khai thác khoảng $19{,}6\%$ (134,6 : 686,6 × 100 ≈ 19,60); 113,2 tỉ tấn = 113.200 triệu tấn; 75,8 nghìn tỉ m³ = 75.800 tỉ m³; 75.800 : 686,6 ≈ 110,4 năm. Kết luận: 110,4 năm chỉ là tỉ số tĩnh khi giả định trữ lượng và khai thác không đổi, không phải thời điểm khí hết; phát hiện mới, giá, công nghệ và nhu cầu có thể làm trữ lượng khai thác được và sản lượng thay đổi.

HS nắm được ba phần cốt lõi của báo cáo (phân bố, vai trò, giới hạn số lịch sử) và biết viết câu có số liệu kèm đơn vị, năm và nguồn.

Kĩ thuật mảnh ghép ba vòng. Vòng 1: nhóm 1 nghiên cứu phần phân bố, nhóm 2 nghiên cứu vai trò, nhóm 3 nghiên cứu giới hạn số lịch sử, dựa trên bản đồ phân bố và bảng số liệu. Vòng 2: ghép nhóm mới gồm mỗi thành viên của ba nhóm trên, trao đổi và hoàn thiện dàn ý chung.
Nội dung cần đạt: dầu và khí tập trung quanh các bể trầm tích vịnh Ba Tư; dầu có vai trò lớn ở A-rập Xê-út, I-ran, I-rắc; khí nổi bật ở I-ran và Ca-ta; dầu làm nhiên liệu, nguyên liệu hóa dầu, nguồn thu xuất khẩu; khí cung cấp năng lượng, nguyên liệu hóa chất, xuất qua đường ống hoặc khí hóa lỏng; số liệu năm 2020 là số lịch sử, không phải hiện tại.

Dàn ý báo cáo chung gồm ba mục: (1) Phân bố: dầu và khí tập trung quanh vịnh Ba Tư, nêu khái quát quốc gia tiêu biểu, không xếp hạng hiện tại từ bảng tổng khu vực. (2) Vai trò: dầu cho nhiên liệu, hóa dầu và xuất khẩu; khí cho năng lượng, hóa chất và xuất qua đường ống hoặc khí hóa lỏng. (3) Giới hạn: mọi số liệu là năm 2020 theo BP 2022; tỉ số tĩnh chỉ có ý nghĩa trong giả định bất biến; tỉ lệ xuất khẩu không đồng nhất với tỉ trọng thế giới.

HS vận dụng ngay các nguyên tắc về đơn vị, tồn lượng và dòng trong năm để kiểm tra, sửa các nhận định sai về số liệu dầu khí.

Trò chơi “Đúng hay sai”: GV đọc lần lượt các câu hỏi và bài tập 2–7 của bài. HS giơ thẻ đúng/sai hoặc chọn đáp án A, B, C; nhóm đúng nhanh nhất được điểm. Đề và đáp án:

• Câu 2: Đại lượng nào là tồn lượng tại mốc, không phải dòng trong năm? A. Trữ lượng đã xác minh; B. Sản lượng khai thác năm; C. Lượng xuất khẩu năm. Đáp án A.
• Câu 3: Tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác dầu mỏ, làm tròn một chữ số thập phân, là bao nhiêu %? Đáp án 67,4 (874,9/1.297,3×100 ≈ 67,44).
• Câu 4: Tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác khí tự nhiên? Đáp án 19,6 (134,6/686,6×100 ≈ 19,60).
• Câu 5: 113,2 tỉ tấn bằng bao nhiêu triệu tấn? Đáp án 113.200 (1 tỉ = 1.000 triệu).
• Câu 6: Có thể cộng trữ lượng, khai thác và xuất khẩu rồi vẽ ba phần cơ cấu của một tổng không? Đáp án Sai: khác tồn lượng và dòng, khác đơn vị, xuất khẩu nằm trong khai thác.
• Câu 7: Ghép nội dung với bằng chứng: phân bố tài nguyên – bản đồ bể/mỏ và phạm vi; tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác – hai dòng cùng năm, cùng loại tài nguyên và đơn vị; rủi ro môi trường – dữ liệu rò rỉ, phát thải và điều kiện kiểm soát. Không dùng riêng trữ lượng để giải thích đầy đủ xuất khẩu hay môi trường.

Đáp án đúng của từng câu: 2 – A; 3 – 67,4%; 4 – 19,6%; 5 – 113.200 triệu tấn; 6 – Sai, vì khác bản chất đại lượng và đơn vị, xuất khẩu là một phần của khai thác; 7 – nối đúng ba cặp như nêu ở phần nội dung. HS sửa được các câu sai và giải thích bằng một câu ngắn.

HS viết được đoạn báo cáo đề cập cả dầu mỏ và khí tự nhiên, dùng đúng hai số liệu và hai yêu cầu phát triển; phản biện được nhận định dự báo quá mức dựa trên tỉ số trữ lượng/sản lượng.

Nhiệm vụ 1: Viết một đoạn báo cáo khoảng 120–150 chữ về dầu mỏ và khí tự nhiên của Tây Nam Á, nêu phân bố khái quát, vai trò, hai số liệu đúng (trữ lượng dầu 113,2 tỉ tấn, trữ lượng khí 75,8 nghìn tỉ m³ năm 2020, nguồn BP 2022), tỉ lệ xuất khẩu so với khai thác (dầu khoảng 67,4%, khí khoảng 19,6%) và hai yêu cầu phát triển (kiểm soát rò rỉ dầu, khí mê-tan, phát thải; đa dạng hóa nguồn thu).
Nhiệm vụ 2: Phản biện câu “Lấy trữ lượng chia sản lượng là biết chắc năm hết dầu”. Nêu rõ phải đổi cùng đơn vị mới chia; kết quả chỉ đúng khi giả định sản lượng và trữ lượng cố định; các yếu tố như phát hiện mới, giá, công nghệ, nhu cầu và chính sách có thể làm thay đổi cả hai.

Đoạn báo cáo đạt yêu cầu có đủ: đề cập đúng cả dầu mỏ và khí tự nhiên (0,3 điểm); hai số đúng kèm đơn vị và năm 2020 (0,3 điểm); hai yêu cầu phát triển phù hợp, mỗi ý 0,2 điểm. Ví dụ: “Năm 2020, Tây Nam Á có trữ lượng dầu khoảng 113,2 tỉ tấn và khí khoảng 75,8 nghìn tỉ m³ (BP 2022). Dầu và khí tập trung quanh vịnh Ba Tư; dầu xuất khẩu khoảng 67,4% sản lượng khai thác, khí khoảng 19,6%. Phát triển cần kiểm soát rò rỉ dầu, khí, phát thải và đa dạng hóa nguồn thu; số liệu trên là số lịch sử, không phải ước lượng hiện tại.” Phản biện đạt 1 điểm: nhận ra tỉ số chỉ có nghĩa tĩnh khi đồng nhất đơn vị (0,4 điểm); giải thích được các yếu tố làm trữ lượng hoặc sản lượng thay đổi (0,6 điểm). Chấp nhận cách diễn đạt tương đương đúng bản chất.