Giáo án Bài 16. Kinh tế khu vực Tây Nam Á

Tạo tình huống để HS nhận ra kinh tế Tây Nam Á phân hóa và phụ thuộc nhiều vào dầu khí, từ đó xác định nhiệm vụ học tập.

GV nêu hai câu hỏi: (1) Vì sao các quốc gia cùng có dầu mỏ nhưng nền kinh tế lại khác nhau? (2) Nếu giá dầu giảm mạnh, ngân sách và xuất khẩu của một nước phụ thuộc dầu sẽ chịu tác động gì? HS suy nghĩ cá nhân, ghi nhanh ra nháp rồi chia sẻ với bạn cùng bàn.

HS nêu được: kinh tế phân hóa vì tài nguyên, lao động, hạ tầng và chính sách khác nhau; khi giá dầu giảm, thu xuất khẩu và ngân sách giảm, nên nước cần đa dạng hóa kinh tế. HS xác định được hai nhiệm vụ của hai tiết học: tìm hiểu quy mô, cơ cấu và các ngành kinh tế chính.

HS nêu được các yếu tố làm kinh tế Tây Nam Á phân hóa và giải thích vai trò của dầu khí cùng các ngành khác trong cơ cấu kinh tế.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Khác biệt quy mô và cơ cấu” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi chính: Những yếu tố nào làm kinh tế các nước phân hóa? Dầu khí tạo ra những nguồn thu nào? Các ngành khác (thương mại, tài chính, vận tải, du lịch) xuất hiện ở đâu và dựa vào điều kiện gì? Vì sao không nên coi mọi nước giàu nhờ dầu hay GDP bình quân đầu người cao đều tự bảo đảm bình đẳng?

Kiến thức HS rút ra: Kinh tế Tây Nam Á phân hóa theo 5 yếu tố: tài nguyên, lao động, hạ tầng, chính sách và môi trường an ninh. Dầu khí tạo thu xuất khẩu, nguồn ngân sách và phát triển công nghiệp chế biến ở một số quốc gia. Một số nước phát triển thương mại, tài chính, vận tải, du lịch. GDP bình quân đầu người cao chưa chắc phản ánh sự bình đẳng về phân phối thu nhập và cơ hội. Giá dầu thay đổi làm thu biến động, nên đa dạng hóa là nhu cầu quan trọng.

HS phân tích được đặc điểm, điều kiện và thách thức của công nghiệp dầu khí, nông nghiệp và dịch vụ ở Tây Nam Á.

Kĩ thuật mảnh ghép, chia lớp thành 3 nhóm chuyên gia (A: công nghiệp dầu khí; B: nông nghiệp; C: dịch vụ). Mỗi nhóm nghiên cứu nội dung trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 2 phần của nhóm mình. Câu hỏi chung: Ngành này gắn với những yếu tố nào? Lợi ích và thách thức là gì? Điều kiện nào cần đáp ứng để ngành phát triển bền vững? Sau đó các nhóm ghép thành nhóm mới gồm đủ 3 chuyên gia để chia sẻ.

Kiến thức HS rút ra: Công nghiệp dầu khí gắn với mỏ, đường ống, cảng và lọc–hóa dầu; lợi ích kinh tế cần cân nhắc với phát thải, ô nhiễm và nhu cầu nước. Nông nghiệp tập trung ở nơi có tưới, ven biển và đất thích hợp, kết hợp chăn nuôi phù hợp vùng khô; không mở rộng tưới vô hạn khi chưa cân bằng nước. Dịch vụ trung chuyển, hàng không, tài chính và du lịch dựa vào vị trí, vốn, lao động và thể chế; du lịch cần đảm bảo an toàn, bảo tồn và quản lí sức tải.

HS giải thích được vì sao tỉ trọng của một ngành có thể giảm dù giá trị ngành vẫn tăng, và vì sao chuyển đổi kinh tế cần có điều kiện.

Cả lớp cùng đọc mục “Đọc cơ cấu và chuyển đổi có điều kiện” và phân tích mô hình: GDP 200 tỉ USD, dầu khí 80 tỉ USD, ngành khác 120 tỉ USD. GV đặt câu hỏi: (1) Tỉ trọng dầu khí là bao nhiêu? (2) Nếu dầu khí vẫn 80 tỉ USD nhưng tổng GDP tăng lên 240 tỉ USD thì tỉ trọng dầu khí là bao nhiêu? Giá trị dầu khí có giảm không? (3) Vì sao đa dạng hóa không chỉ là xây công trình lớn?

Kiến thức HS rút ra: Tỉ trọng dầu khí $= 80 : 200 \times 100 = 40\%$. Nếu GDP lên 240 tỉ USD thì tỉ trọng là $80 : 240 \times 100 \approx 33{,}3\%$; tỉ trọng giảm nhưng giá trị dầu khí vẫn không đổi. Đa dạng hóa cần kĩ năng, đổi mới và hiệu quả đầu tư, không chỉ là xây công trình lớn. Nguồn thu tài nguyên là hữu hạn, không thể xem là dòng bảo đảm vô hạn cho mọi thế hệ.

HS củng cố khái niệm đa dạng hóa, điều kiện phát triển ngành và cách tính tỉ trọng, cán cân xuất nhập khẩu.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu theo cặp đôi với các bài tập sau (có thể làm trên trang bài học NeoEdu): Bài 1: Lí do chính để nước phụ thuộc nguồn thu dầu tăng đa dạng hóa là gì? (A. Vì mọi ngành khác không cần lao động; B. Giảm rủi ro biến động giá và nâng nguồn lực dài hạn; C. Vì tỉ trọng dầu thấp luôn làm GDP bằng 0). Bài 2: Khu vực nông nghiệp được tưới cần đánh giá đầu tiên điều gì? (A. Chỉ tổng chiều dài đường cao tốc; B. Chỉ số nhà ga hàng không; C. Cân bằng nước, hiệu quả sử dụng và đất). Bài 3: Tỉ trọng dầu khí giảm chứng minh giá trị ngành dầu khí đã giảm. Đúng hay sai? Bài 4: Ghép hoạt động với điều kiện phát triển: lọc–hóa dầu, trung chuyển hàng không, nông nghiệp tưới. Bài 5: GDP 200 tỉ USD, dầu khí 80 tỉ USD; tỉ trọng dầu khí là bao nhiêu %? Bài 6: Xuất khẩu 150 tỉ USD, nhập khẩu 110 tỉ USD; cán cân xuất nhập khẩu là bao nhiêu tỉ USD?

Đáp án: Bài 1: B (đa dạng hóa giảm phụ thuộc một nguồn và tạo năng lực, nhưng vẫn cần lao động và vốn). Bài 2: C (vùng khô cần bảo đảm nguồn nước bền vững, tránh mở rộng vượt khả năng cấp). Bài 3: Sai (tổng GDP hoặc ngành khác có thể tăng nhanh hơn trong khi giá trị dầu vẫn tăng). Bài 4: Lọc–hóa dầu gắn với nguồn đầu vào, công nghệ và kiểm soát thải; trung chuyển hàng không gắn với vị trí, hạ tầng và dịch vụ; nông nghiệp tưới gắn với nguồn nước và hiệu quả sử dụng. Bài 5: $80 : 200 \times 100 = 40\%$. Bài 6: $150 - 110 = 40$ tỉ USD, xuất siêu 40 tỉ USD theo phạm vi bảng.

HS vận dụng kiến thức về đa dạng hóa và điều kiện phát triển để đánh giá một phương án đầu tư cụ thể, có căn cứ.

Tình huống: Một quốc gia Tây Nam Á có nguồn thu dầu tăng thêm và đề xuất dùng toàn bộ số tiền này để xây một khu nghỉ dưỡng quy mô lớn. Nhóm 4 HS thảo luận: (1) Phương án này có thể mang lại lợi ích gì? (2) Cần kiểm tra những điều kiện nào trước khi quyết định? (3) Nên so sánh với phương án nào khác (đào tạo lao động, hạ tầng thiết yếu, dự phòng, đầu tư theo từng giai đoạn)? Kết quả ghi thành 3 gạch đầu dòng trên giấy A3.

Kết luận HS có thể nêu: Phương án có lợi ích về việc làm và nguồn thu du lịch. Tuy nhiên cần kiểm tra nhu cầu thị trường thật, nguồn nước và năng lượng, tác động môi trường, chất lượng lao động và khả năng giá dầu giảm. Nên so sánh với phương án đào tạo lao động, hạ tầng thiết yếu, quỹ dự phòng và đầu tư từng giai đoạn. Công trình lớn tự nó không đồng nghĩa với đa dạng hóa hiệu quả.