Giáo án Bài 15. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội khu vực Tây Nam Á

Huy động kiến thức nền về vị trí địa lí các châu lục và tạo tình huống để HS nhận ra vai trò ngã nối của Tây Nam Á.

HS quan sát bản đồ thế giới, xác định Tây Nam Á và trả lời hai câu hỏi: 1) Khu vực này tiếp giáp với những châu lục nào? 2) Vì sao hàng hóa vận chuyển giữa châu Á và châu Âu thường cần đi qua vùng biển gần khu vực này?

HS xác định được Tây Nam Á tiếp giáp với châu Á, châu Âu và châu Phi, gần các biển và tuyến giao thương quan trọng. Các dự đoán ban đầu (ví dụ: vị trí thuận lợi cho trung chuyển hàng hóa; có thể có rủi ro khi tuyến đường bị gián đoạn) được ghi lên bảng để kiểm chứng sau bài học.

Phân tích được vị trí ngã nối ba châu lục, các biển và cửa ngõ liên hệ tuyến giao thương, ý nghĩa và rủi ro của vị trí này.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc SGK, xác định trên bản đồ các biển và cửa ngõ (Địa Trung Hải, Biển Đỏ, biển A-ráp, vịnh Ba Tư, eo Hoóc-mút), sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao nói Tây Nam Á là ngã nối? Phạm vi khu vực cần xác định theo bản đồ nào? Sự gián đoạn ở một cửa ngõ có thể gây ảnh hưởng gì?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Kết luận chính: Tây Nam Á tiếp giáp không gian châu Á, châu Âu và châu Phi, gần các biển và tuyến giao thương quan trọng. Vị trí này tạo thuận lợi cho trung chuyển, thương mại và giao lưu văn hóa, nhưng cũng làm vận tải dễ bị gián đoạn. Sự gián đoạn ở một cửa ngõ có thể ảnh hưởng đến chi phí và chuỗi cung ứng ngoài khu vực. Phạm vi khu vực phải theo bản đồ SGK hoặc nguồn đang dùng.

Phân tích được đặc điểm khô hạn, địa hình và sự phân hóa tài nguyên nước, dầu mỏ, khí tự nhiên ở Tây Nam Á; nhận biết lợi thế tương đối và điều kiện khai thác.

HS học theo kĩ thuật mảnh ghép với 3 chủ đề: (1) địa hình; (2) khô hạn và nước; (3) tài nguyên dầu mỏ, khí tự nhiên. Vòng chuyên gia: mỗi nhóm nghiên cứu một chủ đề, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Vòng mảnh ghép: HS đổi nhóm, mỗi nhóm có đủ chuyên gia của 3 chủ đề để trình bày. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao nước là điều kiện quyết định quy mô nông nghiệp và cư trú ở nhiều nơi? Tài nguyên dầu mỏ có phân bố đồng đều không? Khai thác và khử mặn cần điều kiện gì?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành. Kết luận chính: Địa hình gồm sơn nguyên, núi, hoang mạc và đồng bằng sông; đồng bằng Lưỡng Hà gắn hệ sông Ti-grơ và Ơ-phrat; bán đảo A-ráp nhiều hoang mạc. Nhiều nơi khô hạn nên nước là yếu tố quyết định; đồng bằng ven biển, ốc đảo có lợi thế tương đối. Dầu mỏ và khí tự nhiên tập trung quanh vịnh Ba Tư và các bể trầm tích, không phải nước nào cũng có trữ lượng như nhau. Khai thác cần công nghệ, hạ tầng và quản lí ô nhiễm; khử mặn tốn chi phí năng lượng và tạo nước thải mặn.

Giải thích được sự phân bố dân cư và nêu được đặc điểm xã hội đa dạng của Tây Nam Á; nhận thức được cơ hội, thách thức và vai trò của hòa bình, đối thoại.

HS làm việc cặp đôi theo kĩ thuật Suy nghĩ – Chia sẻ – Viết. Câu hỏi GV đặt ra: 1) Vì sao dân cư tập trung ở ven biển, đồng bằng và đô thị, còn vùng hoang mạc thưa hơn? 2) Nhập cư lao động mang lại những cơ hội và thách thức gì? 3) Vì sao không nên dùng tôn giáo để giải thích mọi xung đột?

Kết luận chính: Dân cư tập trung ở ven biển, đồng bằng và đô thị do có điều kiện sống và việc làm tốt hơn; vùng hoang mạc thưa dân. Khu vực có lịch sử, tôn giáo và di sản đa dạng; nhập cư lao động tạo cơ hội (nguồn lao động) nhưng cũng đặt ra thách thức về nhà ở, kĩ năng, nước và việc làm. Hòa bình, đối thoại và tiếp cận dịch vụ có ý nghĩa quan trọng với phát triển; không quy kết xung đột đơn tuyến cho tôn giáo hay dân tộc.

Củng cố kiến thức về vị trí, khô hạn, tài nguyên và dân cư; vận dụng tính toán tỉ lệ và mật độ dân số; nhận diện cách dùng số liệu đúng.

HS làm việc cá nhân trên học liệu NeoEdu hoặc phiếu in, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Bài 1: Hạn chế tự nhiên cần chú ý nhất với mở rộng nông nghiệp ở nhiều nơi Tây Nam Á là? A. Nguồn nước hạn chế và khí hậu khô hạn; B. Mọi nơi đều băng giá quanh năm; C. Mọi nơi không có đất hay dân cư. Bài 2: Cách dùng phạm vi thống kê dầu khí đúng là? A. Cộng tùy ý các quốc gia có dầu vào tổng SGK; B. Kiểm tra danh sách lãnh thổ và năm của nguồn; C. Coi mọi bảng Trung Đông bằng Tây Nam Á bất kể định nghĩa. Bài 3: Tài nguyên dầu mỏ phân bố đồng đều giữa mọi nước Tây Nam Á (Đúng/Sai?). Bài 5: Đô thị mô hình dùng 120 triệu $\mathrm{m^3}$ nước mỗi năm, giảm còn 102 triệu $\mathrm{m^3}$; tiết kiệm bao nhiêu phần trăm? Bài 6: Ốc đảo có 60 nghìn dân cư trú trên 200 $\mathrm{km^2}$; mật độ là bao nhiêu người trên $\mathrm{km^2}$?

Đáp án: Bài 1: A (nước hạn chế ở nhiều vùng khô, nhưng không phủ định khả năng sản xuất của đồng bằng và ốc đảo). Bài 2: B (phải giữ cùng định nghĩa và phạm vi khi so sánh). Bài 3: Sai (dầu mỏ tập trung ở một số bể trầm tích, nhiều nước không có lợi thế tương đương). Bài 5: $\dfrac{120-102}{120}\times 100=15\%$, tiết kiệm 15%. Bài 6: $\dfrac{60\,000}{200}=300$, mật độ 300 người/$\mathrm{km^2}$ (là mật độ của ốc đảo, không phải mật độ cả hoang mạc).

Vận dụng kiến thức về khô hạn, tài nguyên và khử mặn để nhận định an ninh nước của một đô thị ở Tây Nam Á; nhận biết vì sao không chỉ đếm số nhà máy.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật đóng vai (nhóm tư vấn cho thành phố). Tình huống: một đô thị ven biển có nhiều nhà máy khử mặn nhưng vẫn thiếu nước vào mùa khô. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao không thể chỉ dựa vào số nhà máy khử mặn để kết luận đô thị có an ninh nước tốt? Cần xem xét những tiêu chí nào? Gợi ý tiêu chí: công suất so với nhu cầu (trọng số 0,3); chi phí, năng lượng và xử lí nước thải mặn (0,4); mạng lưới phân phối và khả năng tiếp cận (0,3).

Phiếu nhận định của nhóm gồm: thang đánh giá 3 tiêu chí với trọng số; kết luận rằng số nhà máy chưa phản ánh hiệu quả, vì cần xét lượng nước thực cung so với nhu cầu, chi phí năng lượng, nước thải mặn, mạng lưới phân phối và việc bảo trì; số thiết bị đếm được chưa là hiệu quả. Hướng dẫn chấm: nêu đủ 3 tiêu chí và giải thích được 2 ý, đạt tốt.