Giáo án Bài 11. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội khu vực Đông Nam Á

Huy động kiến thức nền về vị trí châu Á, xác định được khu vực nằm giữa hai đại dương và nêu được nhiệm vụ tìm hiểu bài học.

HS quan sát bản đồ châu Á trên máy chiếu, xác định vị trí Đông Nam Á và hai đại dương mà khu vực tiếp giáp. GV đặt câu hỏi: Đông Nam Á nằm giữa hai đại dương nào? Vì sao vị trí này được gọi là cầu nối giữa các khu vực trên thế giới? Qua đó, HS nêu các câu hỏi cần giải quyết trong bài.

HS xác định được Đông Nam Á nằm giữa Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương; nêu được ý tưởng: khu vực này là 'cầu nối' vì nằm trên tuyến hàng hải và giao lưu giữa hai không gian biển lớn. Nhiệm vụ bài học được ghi lên bảng: vị trí cầu nối, tự nhiên nhiệt đới phân hoá, dân cư và xã hội.

Phân biệt được Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á biển đảo; giải thích được vị trí cầu nối chỉ thành lợi thế khi có điều kiện hỗ trợ.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, đọc SGK và lược đồ để hoàn thành bảng so sánh hai bộ phận lãnh thổ và trả lời câu hỏi: Vì sao eo Ma-lắc-ca là cửa ngõ vận tải nhưng vị trí chỉ trở thành lợi thế khi có cảng, dịch vụ, an ninh và quản lí môi trường? Nhóm cũng xác định vị trí các đồng bằng sông Hồng, Mê Công, Mê Nam, I-ra-oa-đi trên lược đồ.

Bảng so sánh gồm: Đông Nam Á lục địa gồm Mi-an-ma, Thái Lan, Lào, Cam-pu-chia, Việt Nam, có địa hình đất liền, đồng bằng các sông lớn; Đông Nam Á biển đảo gồm In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin, Bru-nây, Xin-ga-po, Đông Ti-mo và phần lãnh thổ Ma-lai-xi-a, bị chia cắt bởi biển, rủi ro và chi phí giao thông lớn hơn. Kết luận: Eo Ma-lắc-ca là vị trí thuận lợi về vận tải, nhưng lợi thế chỉ được phát huy khi có cảng, dịch vụ, an ninh và quản lí môi trường tốt. Các đồng bằng sông Hồng, Mê Công, Mê Nam, I-ra-oa-đi là không gian cư trú và nông nghiệp quan trọng.

Trình bày được các điều kiện tự nhiên thuận lợi và thách thức của tự nhiên nhiệt đới Đông Nam Á; giải thích được tính phân hoá của tự nhiên.

HS làm việc theo nhóm cặp đôi với Phiếu học tập số 2 (phần tự nhiên): ghi lại các điều kiện thuận lợi (khí hậu nóng ẩm gió mùa, đồng bằng phù sa, rừng, tài nguyên biển, khoáng sản, đất núi lửa) và các thách thức (mùa khô, bão, lũ, hạn, nước biển dâng, động đất, núi lửa, sóng thần). Câu hỏi: Vì sao vùng gần vành đai kiến tạo lại có nguy cơ động đất, núi lửa? Vì sao không phải mọi đảo đều có núi lửa hoạt động và mọi nơi đều mưa quanh năm?

Thuận lợi: nóng ẩm gió mùa thuận cho nông nghiệp lúa nước và cây công nghiệp nhiệt đới; đồng bằng phù sa, rừng, biển giàu tài nguyên thủy sản. Thách thức: mùa khô, bão, lũ, hạn, nước biển dâng cần thích ứng. Giải thích: vùng gần vành đai kiến tạo có động đất, núi lửa, sóng thần do hoạt động của các mảng kiến tạo, nhưng không đồng đều; một số đảo không có núi lửa hoạt động và không phải nơi nào cũng mưa quanh năm do sự phân hoá theo vị trí và địa hình.

Nêu được đặc điểm dân cư, xã hội và sự phân bố dân cư của Đông Nam Á; giải thích được vì sao lao động dồi dào cần đi kèm đào tạo, y tế, hạ tầng.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật phòng tranh: mỗi nhóm nhận một góc (đặc điểm dân cư; xã hội và văn hoá; phân bố dân cư; lao động và năng suất) và ghi các ý chính lên giấy A0. Câu hỏi gợi ý: Vì sao dân cư tập trung ở đồng bằng, ven biển và đô thị? Vì sao lao động đông chưa chắc bảo đảm năng suất cao?

Đặc điểm: thị trường đông dân, nguồn lao động dồi dào, văn hoá đa dạng về tôn giáo, ngôn ngữ, trình độ và cơ cấu tuổi đang chuyển dịch. Phân bố: tập trung ở đồng bằng, ven biển và đô thị do thuận lợi về đất, nước, giao thông và kinh tế; miền núi và một số đảo khó tiếp cận nên thưa dân hơn. Kết luận: lao động đông chỉ tạo năng suất khi có đào tạo, y tế, hạ tầng; năng suất còn phụ thuộc kĩ năng, công nghệ, tổ chức và sức khoẻ.

Vận dụng được kiến thức đã học để chọn đáp án đúng, nhận xét đúng sai và tính mật độ dân số, tỉ lệ phần trăm.

HS làm việc cá nhân trong 6 phút với các câu 1–6 (trắc nghiệm, đúng sai, ghép và tính toán), sau đó đổi vở kiểm tra theo cặp đôi. Có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh. Đề bài: (1) Cặp đại dương gắn vị trí cầu nối hàng hải Đông Nam Á là: A. Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương; B. Đại Tây Dương và Nam Đại Dương; C. Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. (2) Giải thích phù hợp về nguy cơ động đất ở một số khu biển đảo: A. Gắn hoạt động kiến tạo, không đồng đều mọi đảo; B. Chủ yếu do hoàn lưu gió mùa tạo đứt gãy sâu; C. Chủ yếu do bồi tụ phù sa làm dịch chuyển mảng. (3) Lao động đông tự bảo đảm năng suất cao: đúng hay sai? (4) Ghép điều kiện với hướng khai thác có điều kiện: đồng bằng phù sa, nước thích hợp; bờ biển, hệ sinh thái biển; vị trí tuyến vận tải. (5) Vùng có 24 triệu dân trên 80 nghìn km², tính mật độ trung bình (người/km²). (6) Lớp tập huấn có 36 trong 45 lao động đạt yêu cầu, tính tỉ lệ phần trăm.

Đáp án: (1) C – khu vực nằm giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. (2) A – nguy cơ động đất gắn hoạt động kiến tạo và không đồng đều giữa các đảo. (3) Sai – năng suất còn phụ thuộc kĩ năng, công nghệ, tổ chức và sức khoẻ. (4) Đồng bằng phù sa, nước thích hợp – lúa nước và bảo vệ đất, nước; bờ biển, hệ sinh thái biển – thuỷ sản, du lịch đi cùng bảo tồn; vị trí tuyến vận tải – cảng và dịch vụ logistics, cần hạ tầng và quản lí. (5) $\dfrac{24\,000\,000}{80\,000} = 300$ người/km². (6) $\dfrac{36}{45} \times 100 = 80\%$.

Vận dụng kiến thức về vị trí, tự nhiên và dân cư để đánh giá điều kiện phát triển du lịch của một đảo, không chỉ dựa vào cảnh quan biển đẹp.

GV nêu tình huống: Một đảo muốn làm du lịch chỉ vì có biển đẹp. HS thảo luận theo cặp đôi, nêu ba điều kiện cần đánh giá thêm và giải thích. Câu hỏi: Ba điều kiện nào cần đánh giá thêm? Vì sao biển đẹp chưa đủ để bảo đảm du lịch bền vững và an toàn? Bài tập này có thể giao về nhà để HS viết thêm cho một đảo hoặc đô thị ven biển ở địa phương.

Ba điều kiện cần đánh giá: (1) sức tải của môi trường và hệ sinh thái biển, khả năng xử lí nước thải, rác thải; (2) hạ tầng giao thông, cảng, cứu hộ và an toàn khi có bão hoặc sóng lớn; (3) nguồn lao động, sinh kế của người dân địa phương và cách phân phối lợi ích. Kết luận: biển đẹp là tài nguyên, không tự bảo đảm dịch vụ an toàn hay lợi ích công bằng, cần quy hoạch và quản lí.