Giáo án Bài 12. Kinh tế khu vực Đông Nam Á

Huy động kiến thức nền về kinh tế Đông Nam Á và xác định vấn đề chính của bài: kinh tế chuyển dịch mạnh nhưng không đồng đều giữa các nước.

GV đưa ra câu hỏi: “Kể tên các ngành kinh tế mà em biết của một nước Đông Nam Á. Theo em, ngành nào đang phát triển nhanh hơn và vì sao?”. HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn trong 2 phút. GV chốt vấn đề bài học: tỉ trọng và tốc độ chuyển dịch khác nhau giữa các quốc gia.

Danh sách các ngành HS nêu được (ví dụ: nông nghiệp, công nghiệp chế biến, điện tử, dịch vụ du lịch, cảng biển) và 1 nhận định ban đầu về nguyên nhân ngành phát triển nhanh. Vấn đề bài học được ghi trên bảng: “Kinh tế Đông Nam Á chuyển dịch như thế nào và vì sao khác nhau giữa các nước?”.

HS nêu được xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Đông Nam Á, nhận biết sự khác biệt giữa các quốc gia và phân biệt tăng trưởng danh nghĩa với tăng trưởng thực.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc mục “Tăng trưởng, cơ cấu và khác biệt quốc gia” trong SGK và bảng số liệu GV cung cấp, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Phần A). Nhiệm vụ: (1) Nêu xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của khu vực. (2) Vì sao tỉ trọng và tốc độ chuyển dịch khác nhau giữa các nền kinh tế? (3) Vì sao tỉ trọng dịch vụ tăng không có nghĩa nông nghiệp không cần đầu tư? (4) Vì sao cần phân biệt tăng trưởng danh nghĩa và tăng trưởng thực khi tỉ giá biến động?

Kết luận nhóm ghi trong Phiếu học tập số 1: Đông Nam Á chuyển dịch mạnh về công nghiệp và dịch vụ; tỉ trọng và tốc độ khác nhau giữa các nền kinh tế vì sản xuất gắn với đầu tư, thị trường lao động, hạ tầng và mạng lưới xuất nhập khẩu; nông nghiệp vẫn cần đầu tư vì liên quan an ninh lương thực, sinh kế và xuất khẩu; tăng trưởng danh nghĩa có thể bị biến động do tỉ giá, nên cần tính tăng trưởng thực để so sánh đúng.

HS giải thích được sự phân bố lúa nước, cây công nghiệp nhiệt đới, thủy sản và các ngành công nghiệp theo điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội; nêu được vai trò của liên kết công nghiệp hỗ trợ.

HS làm việc theo nhóm, sử dụng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có một tờ giấy A4 chia 4 ô (Lúa nước; Cây công nghiệp và cây nhiệt đới; Thủy sản; Công nghiệp). Mỗi HS ghi ý kiến vào ô của mình, sau đó nhóm thống nhất. Nhiệm vụ: (1) Vì sao lúa nước tập trung ở đồng bằng và nơi chủ động nước? (2) Cao su, cọ dầu, cà phê phụ thuộc những điều kiện nào? (3) Nuôi trồng, khai thác thủy sản cần quản lí những gì? (4) Vì sao các khâu lắp ráp cần liên kết công nghiệp hỗ trợ để giữ lại giá trị? Hoàn thành Phần B của Phiếu học tập số 1.

Sơ đồ khăn trải bàn của nhóm với nội dung chính: lúa nước phân bố ở đồng bằng, nơi chủ động nước do cần nước và tổ chức canh tác; cây công nghiệp nhiệt đới phụ thuộc đất, mưa, chế biến và thị trường; thủy sản cần quản lí môi trường nước và nguồn lợi; công nghiệp gồm chế biến lương thực, dệt may, điện tử, ô tô, khai thác – chế biến tài nguyên; lắp ráp cần công nghiệp hỗ trợ để tăng giá trị giữ lại trong nước.

HS trình bày được vai trò của dịch vụ và các yêu cầu phát triển bền vững; nêu được cách đánh giá chuỗi cung ứng không chỉ dựa trên tổng kim ngạch.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Dịch vụ và phát triển bền vững” và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Kể tên các loại dịch vụ phát triển cùng đô thị và liên kết khu vực. (2) Du lịch cần quản lí những nội dung nào để bền vững? (3) Vì sao hạ tầng liên vùng cần phân tích môi trường và người hưởng lợi? (4) Vì sao một chuỗi cung ứng bền vững phải tính nước, đất, phát thải, điều kiện lao động?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với nội dung: dịch vụ gồm cảng biển, hàng không, tài chính, thương mại, du lịch; du lịch cần quản lí mùa vụ, chất thải, việc làm và áp lực không gian; hạ tầng liên vùng cần đánh giá môi trường và người hưởng lợi; chuỗi cung ứng bền vững phải tính đến tài nguyên (nước, đất), phát thải và điều kiện lao động, không chỉ tổng kim ngạch.

HS vận dụng kiến thức bài học để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đúng – sai, ghép nối và tính toán tỉ lệ.

HS làm bài tập 1 đến 6 trong mục “Bài tập” của SGK (hoặc trên trang bài tập tương tác NeoEdu), làm cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Đề gồm: (1) Điều kiện trực tiếp quan trọng cho lúa nước thâm canh; (2) Cách tăng giá trị giữ lại trong chuỗi lắp ráp; (3) Nhận định: tăng khách du lịch luôn có lợi nếu không đo chất thải hay sức tải; (4) Ghép ngành với liên kết đầu vào – đầu ra; (5) Tính tỉ trọng lao động của khu công nghiệp; (6) Tính tỉ lệ tăng của cảng biển.

Đáp án: (1) A – đất, nước và hạ tầng thủy lợi phù hợp. (2) B – nâng kĩ năng và năng lực cung ứng, thiết kế trong nước. (3) Sai – lượt khách cao có thể vượt sức tải, gây quá tải xử lí rác, hạ tầng và ảnh hưởng sinh kế, hệ sinh thái. (4) Cà phê – vùng trồng, chế biến, xuất khẩu; Điện tử lắp ráp – linh kiện, kĩ năng, thị trường; Du lịch – tài nguyên, dịch vụ, quản lí sức tải. (5) $45 / 150 \times 100 = 30\%$, đáp số 30%. (6) $(24 - 20) / 20 \times 100 = 20\%$, đáp số 20%, không phải 4%.

HS vận dụng kiến thức để phân tích lợi ích và điều kiện môi trường của nuôi thủy sản, giải thích vì sao giá trị xuất khẩu công nghệ không đồng nhất với giá trị gia tăng trong nước.

HS làm việc cá nhân trong 4 phút, sau đó thảo luận nhóm đôi 3 phút để trả lời hai câu: (7) Phân tích lợi ích và hai điều kiện môi trường khi mở rộng nuôi thủy sản ven biển. (8) Giải thích vì sao một nước có thể xuất khẩu nhiều sản phẩm công nghệ nhưng giá trị gia tăng trong nước còn hạn chế.

Đáp án gợi ý câu 7 (thang 1 điểm: lợi ích 0,3; nước, nguồn lợi, sinh cảnh 0,4; kiểm soát 0,3): mở rộng nuôi thủy sản có thể tạo thu nhập và nguyên liệu cho chế biến; cần đảm bảo chất lượng nước, xử lí chất thải, tránh phá sinh cảnh như rừng ngập mặn; sức tải, dịch bệnh, thức ăn cần được chuyên môn đánh giá; không lấy sản lượng tăng thay cho kết luận về bền vững. Đáp án gợi ý câu 8 (thang 1 điểm: vai trò đầu vào nhập khẩu và lắp ráp 0,6; phân biệt giá trị xuất khẩu và giá trị gia tăng nội địa 0,4; chấp nhận cách diễn đạt tương đương đúng bản chất): hàng xuất khẩu có thể chứa nhiều linh kiện nhập và chỉ lắp ráp giá trị thấp; tổng giá xuất khẩu không bằng phần giá trị gia tăng nội địa; cần nâng kĩ năng, công nghiệp hỗ trợ, thiết kế và dịch vụ đi kèm.

HS vận dụng kiến thức về điều kiện phân bố, công nghiệp hỗ trợ và phát triển bền vững để đánh giá một ngành kinh tế cụ thể ở một quốc gia Đông Nam Á.

Nhóm 4 HS chọn một trong ba ngành: cà phê, điện tử lắp ráp, du lịch. Nhóm lập sơ đồ chuỗi gồm đầu vào, sản xuất, chế biến, thị trường và trả lời: (1) Ngành này phụ thuộc những điều kiện nào? (2) Việc giữ lại giá trị trong nước đang gặp hạn chế gì? (3) Chuỗi này bền vững ở những khía cạnh nào (nước, đất, phát thải, lao động, sức tải)? (4) Đề xuất một giải pháp. Nhóm trình bày trong 3 phút. Sản phẩm sơ đồ hoàn thiện có thể giao về nhà để nộp vào buổi học sau.

Sơ đồ chuỗi của nhóm và bài trình bày ngắn gọn, nêu được: cà phê phụ thuộc đất, mưa, chế biến, thị trường xuất khẩu; điện tử lắp ráp phụ thuộc linh kiện, kĩ năng, công nghiệp hỗ trợ; du lịch phụ thuộc tài nguyên, dịch vụ và quản lí sức tải; đề xuất giải pháp cụ thể như nâng công đoạn chế biến, phát triển công nghiệp hỗ trợ, quản lí chất thải và lao động.