Giáo án Bài 8. Văn hóa tiêu dùng

Huy động kinh nghiệm mua sắm của HS và dẫn dắt vào vấn đề: thế nào là tiêu dùng có văn hóa.

GV kể tình huống ngắn: bạn A thấy quảng cáo “sale sốc” nên mua thêm 3 món đồ trang trí dù đã có đủ đồ dùng học tập; bạn B mua đúng món cần, sửa lại đồ cũ và trả lại đồ chưa dùng đúng hạn. GV hỏi: “Theo em, cách mua sắm của bạn nào thể hiện tiêu dùng có văn hóa hơn? Vì sao?”

HS nêu được ý kiến ban đầu: bạn B có văn hóa hơn vì mua đúng nhu cầu, tiết kiệm, không lãng phí. GV ghi 3 từ khóa lên bảng (nhu cầu – tiết kiệm – trách nhiệm) làm điểm tựa cho bài học.

Nêu được khái niệm văn hóa tiêu dùng; giải thích vai trò của tiêu dùng đối với sản xuất, bản sắc và môi trường; phân biệt bốn đặc điểm kế thừa, giá trị, thời đại, hợp lí.

HS làm việc theo nhóm 4 (kỹ thuật mảnh ghép). Vòng 1: mỗi nhóm nhận một đặc điểm (kế thừa, giá trị, thời đại, hợp lí), đọc SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Vòng 2: HS đổi sang nhóm mới, mỗi thành viên là chuyên gia của một đặc điểm, chia sẻ và ghi đủ bốn đặc điểm vào phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Tiêu dùng tác động đến những mặt nào của đời sống?” (2) “Đặc điểm kế thừa khác đặc điểm thời đại ở điểm nào?” (3) “Vì sao không nên đồng nhất tiêu dùng văn minh với mua hàng đắt tiền?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm:

• Khái niệm: văn hóa tiêu dùng là hệ giá trị, chuẩn mực và thói quen thể hiện trong lựa chọn, mua, sử dụng, xử lí sản phẩm của cộng đồng.
• Tiêu dùng không chỉ đáp ứng nhu cầu mà còn tác động đến sản xuất, bản sắc và môi trường.
• Kế thừa: giữ nét tốt của truyền thống. Thời đại: tiếp nhận tiến bộ. Hợp lí: điều chỉnh theo điều kiện thực tế. Giá trị: thể hiện qua các chuẩn mực đánh giá cách lựa chọn.
• Kết luận: tiêu dùng văn minh không đồng nhất với mua hàng đắt hoặc mua theo đám đông.

Giải thích được các dấu hiệu tiêu dùng có trách nhiệm; nhận biết tiêu chí đánh giá quảng cáo xanh và vai trò của hàng sản xuất trong nước dựa trên chất lượng, uy tín.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành sơ đồ tư duy trên khổ giấy A4 (hoặc khăn trải bàn). Sơ đồ gồm trung tâm “Người tiêu dùng có trách nhiệm” và 5 nhánh: (1) Cân đối nhu cầu và khả năng tài chính; (2) Kiểm tra chất lượng, nguồn gốc, điều kiện giao dịch; (3) Sử dụng tiết kiệm, giảm lãng phí; (4) Tôn trọng người khác; (5) Đánh giá quảng cáo xanh và lựa chọn hàng Việt.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Vì sao quảng cáo xanh cần có bằng chứng cụ thể?” (2) “Ưu tiên hàng trong nước có phải là bảo vệ hàng giả không? Vì sao?” (3) “Doanh nghiệp, gia đình và cộng đồng có thể làm gì để xây dựng văn hóa tiêu dùng?”

Sơ đồ tư duy của cặp đôi gồm 5 nhánh nêu trên, mỗi nhánh có ít nhất 2 hành vi cụ thể. Kết luận đúng: quảng cáo xanh cần số liệu hoặc tiêu chí đo, không chỉ dựa vào màu bao bì; ưu tiên hàng Việt dựa trên chất lượng và uy tín, không đồng nghĩa với chấp nhận hàng giả hay cho rằng xuất xứ quyết định mọi chất lượng.

Vận dụng kiến thức để tính số tiền còn có thể chi, lựa chọn quyết định có căn cứ và đánh giá các nhận định về tiêu dùng.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, dùng thẻ giơ để trả lời câu hỏi trắc nghiệm và đánh giá nhận định. Tình huống chung: Hộ giả định có 1,2 triệu đồng để mua đồ dùng học tập, cần tối thiểu 700 nghìn và dự phòng 200 nghìn. Một món trang trí 500 nghìn đang quảng cáo giảm giá; đồ cũ vẫn dùng được. Chưa có dữ liệu về độ bền hay chứng nhận môi trường của hàng quảng cáo.
Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung. Bài 2: Chọn lựa chọn phù hợp. Bài 3: Đánh giá hai nhận định. Bài 4: Tính số tiền còn lại. Bài 5: Chọn bằng chứng hỗ trợ quảng cáo “giảm rác”. Bài 6: Tính số tiền còn có thể chi và giải thích một quyết định phù hợp (tự luận ngắn).
Câu hỏi GV đặt ra khi chữa bài: “Vì sao giảm giá không làm tăng ngân sách của hộ?” và “Tiêu chí nào giúp em biết quảng cáo có thật sự giảm rác?”

Đề và đáp án:

• Bài 1: Sửa đồ còn dùng được – Giảm lãng phí vật liệu; Kiểm tra điều kiện đổi trả – Lựa chọn có thông tin; Giữ tiền cho nhu cầu thiết yếu – Cân đối khả năng chi tiêu.
• Bài 2: Đáp án A (Giữ khoản thiết yếu, dự phòng; không mua món 500 nghìn chỉ vì giảm giá). Sau thiết yếu và dự phòng còn $1\,200 - 700 - 200 = 300$ nghìn, không đủ món 500 nghìn. Giảm giá không tạo thêm ngân sách hay chứng minh nhu cầu.
• Bài 3: a) Đúng – tiêu dùng hợp lí cần xét cả nhu cầu, khả năng tài chính và tác động sau sử dụng. b) Sai – mua hàng đắt nhất không phải cách duy nhất thể hiện văn hóa tiêu dùng.
• Bài 4: Đáp án A, 300 nghìn đồng ($1\,200 - 700 - 200 = 300$).
• Bài 5: Đáp án D – so lượng vật liệu và khả năng tái dùng theo cùng đơn vị sản phẩm. Màu bao bì, giá hay người quảng cáo không chứng minh tác động môi trường.
• Bài 6 (thang điểm 1 điểm): 0,5 điểm nêu còn 300 nghìn sau khi giữ 700 nghìn thiết yếu và 200 nghìn dự phòng; 0,4 điểm nêu quyết định phù hợp như không mua món trang trí, dùng đồ cũ hoặc chọn món thật cần trong giới hạn 300 nghìn, không coi toàn bộ 1,2 triệu là tiền mua tùy ý; 0,1 điểm trình bày mạch lạc, đúng đơn vị.

Vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống của HS: xây dựng thẻ kiểm tra trước khi mua và đề xuất một hoạt động lớp về tiêu dùng bền vững.

Nhóm 4 HS thiết kế “Thẻ kiểm tra 5 câu hỏi trước khi mua” gồm các câu hỏi về nhu cầu, ngân sách, chất lượng, nguồn gốc, điều kiện đổi trả và tác động sau sử dụng. Sau đó, nhóm đề xuất một hoạt động lớp về tiêu dùng bền vững (ví dụ: góc sửa đồ, trao đổi đồ dùng học tập tự nguyện).
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Câu hỏi nào trong thẻ giúp em tránh mua theo cảm tính nhất?” (2) “Hoạt động lớp của nhóm cần ai phối hợp?” (3) “Làm sao biết hoạt động có hiệu quả?”
Hoàn thành thẻ kiểm tra và ý tưởng hoạt động trong khoảng 12 phút tại lớp; phần còn lại làm ở nhà.

• Thẻ kiểm tra trước khi mua gồm 5 câu hỏi, ví dụ: “Món này có thật sự cần không?”; “Ngân sách còn lại có đủ không, đã giữ tiền dự phòng chưa?”; “Thông tin chất lượng, nguồn gốc và điều kiện đổi trả có rõ ràng không?”; “Quảng cáo có bằng chứng cụ thể không?”; “Sau khi dùng, sản phẩm có tái dùng hoặc xử lí đúng cách được không?”
• Ý tưởng hoạt động lớp: tổ chức góc sửa đồ và trao đổi đồ dùng học tập tự nguyện, bảo đảm đồ an toàn và còn chức năng; không yêu cầu gia đình công khai thu nhập. Tiêu chí đánh giá hiệu quả là số lượt tham gia và phản hồi thực tế sau hoạt động (chỉ ghi kết quả sau khi thực hiện).