Giáo án Bài 9. Quyền bình đẳng của công dân trước pháp luật

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về bình đẳng và tạo tình huống để HS nhận ra vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV trình bày tình huống: một hội đồng xét hỗ trợ công bố tiêu chí hoàn cảnh khó khăn và kết quả học tập. Hồ sơ A đáp ứng tiêu chí nhưng bị gạt vì không quen cán bộ; hồ sơ B không đáp ứng tiêu chí lại được ưu tiên vì là người nhà. Hiện mới có bảng đối chiếu và phản ánh, chưa có kết luận xác minh.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Theo em, hồ sơ nào được xét đúng tiêu chí và hồ sơ nào không? (2) Điều gì làm em cho rằng việc xét hỗ trợ chưa công bằng? (3) Có đủ căn cứ để kết luận ai sai hay không? Vì sao?

HS nêu được: hồ sơ A đáp ứng tiêu chí nhưng bị gạt, hồ sơ B không đáp ứng nhưng được ưu tiên; cả hai đều đi ngược nguyên tắc công bằng theo tiêu chí. Quen biết và quan hệ gia đình không phải tiêu chí công bố. Chưa đủ căn cứ kết luận vì mới có phản ánh, cần xác minh.

HS nêu được khái niệm bình đẳng trước pháp luật và phân biệt được bình đẳng với việc mọi người có quyền, nghĩa vụ, chế tài giống hệt nhau.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục Hiểu bản chất và phân biệt trong sách và hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (a) Định nghĩa bình đẳng trước pháp luật theo cách diễn đạt của em; (b) Ba biểu hiện của bình đẳng (không bị phân biệt đối xử trong hưởng quyền, thực hiện nghĩa vụ, được bảo vệ); (c) Ba trường hợp bình đẳng không có nghĩa là giống nhau (tuổi, năng lực, hành vi, điều kiện pháp luật); (d) Ví dụ quyền học tập bình đẳng không xóa yêu cầu tuyển sinh hợp pháp, minh bạch.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao một học sinh 10 tuổi và một học sinh 17 tuổi có thể không chịu cùng một chế tài khi cùng vi phạm? Điều đó có trái bình đẳng không?

Kiến thức HS rút ra: Bình đẳng trước pháp luật là không bị phân biệt đối xử trong hưởng quyền, thực hiện nghĩa vụ và được pháp luật bảo vệ theo điều kiện luật định. Bình đẳng không có nghĩa mọi người có quyền cụ thể, nghĩa vụ hay chế tài hoàn toàn giống nhau; việc khác nhau theo tuổi, năng lực, hành vi, điều kiện pháp luật là có căn cứ. Quyền học tập bình đẳng không xóa yêu cầu tuyển sinh hợp pháp, minh bạch; giàu nghèo hay quan hệ quen biết không được dùng thay tiêu chí.

HS biết các bước phân tích tình huống pháp lí (dữ kiện, tiêu chí, căn cứ, cơ chế bảo vệ) và phân biệt được chính sách hỗ trợ người yếu thế với đặc quyền trái bình đẳng.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 2: nhóm phân tích tình huống hội đồng xét hỗ trợ theo bốn tiêu chí: (1) Quyền hoặc nghĩa vụ liên quan; (2) Tiêu chí pháp lí cần đối chiếu; (3) Sự khác biệt là có căn cứ hay thành kiến, ưu ái; (4) Cơ chế bảo vệ và cần xác minh điều gì. Sau đó nhóm thảo luận: chính sách hỗ trợ học sinh khuyết tật tiếp cận bài học có trái bình đẳng không?
Câu hỏi GV đặt ra: Dữ kiện nào cho thấy có dấu hiệu ưu ái, và dữ kiện nào chưa đủ để kết luận?

Bảng khăn trải bàn của nhóm gồm bốn tiêu chí đã điền. Kết quả chuẩn: (1) Quyền học tập và được xét hỗ trợ theo tiêu chí; (2) Tiêu chí công bố về hoàn cảnh khó khăn và kết quả học tập; (3) Hồ sơ A bị gạt vì quen biết là thành kiến/ưu ái trái tiêu chí; hồ sơ B được ưu tiên vì người nhà là dấu hiệu cần kiểm tra; (4) Cần xác minh điều kiện thực, biên bản, người quyết định, lí do; nếu đúng thì xem xét lại kết quả và khôi phục quyền bị ảnh hưởng. Hỗ trợ học sinh khuyết tật bằng tài liệu tiếp cận hoặc điều chỉnh hợp lí là tạo cơ hội thực chất, không phải đặc quyền trái bình đẳng nếu có căn cứ nhu cầu.

HS củng cố khái niệm, phân biệt bình đẳng với đồng nhất và vận dụng căn cứ để đánh giá tình huống.

HS làm cá nhân Bài 1 và Bài 3, sau đó đối chiếu cặp đôi. Bài 2 và Bài 4 HS làm cá nhân rồi báo cáo đáp án nhanh. GV có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp: Quyền không bị phân biệt đối xử – Bình đẳng về bảo vệ pháp luật; Thực hiện nghĩa vụ theo điều kiện luật định – Không tự miễn vì địa vị; Xử lí dựa hành vi và căn cứ pháp luật – Không xử lí theo mức giàu nghèo.
Bài 2: Trong tình huống hội đồng xét hỗ trợ, cách đánh giá nào vừa bảo vệ bình đẳng vừa đúng giới hạn dữ kiện? A. Ưu tiên người quen luôn đúng vì thủ tục nội bộ. B. Mọi chính sách hỗ trợ hoàn cảnh khó khăn đều trái bình đẳng. C. Có phản ánh là đủ khẳng định tất cả thành viên đã phạm tội. D. Yêu cầu giải trình theo tiêu chí và xác minh dấu hiệu ưu ái quan hệ, chưa tự kết tội người liên quan.
Bài 3: Đánh giá hai nhận định: a) Bình đẳng trước pháp luật không cho phép quan hệ gia đình thay tiêu chí pháp lí hợp lệ. b) Bình đẳng nghĩa là mọi vi phạm ở mọi độ tuổi đều phải chịu cùng một chế tài.
Bài 4: Thông tin nào giúp phân biệt hỗ trợ đúng chính sách và ưu ái quan hệ? A. Chỉ mức độ quen biết của người giới thiệu. B. Chỉ suy đoán người được chọn giàu hơn. C. Chỉ số người cùng chia sẻ phản ánh. D. Tiêu chí, đối tượng, hồ sơ và lý do xét.

Đáp án: Bài 1: Quyền không bị phân biệt đối xử – Bình đẳng về bảo vệ pháp luật; Thực hiện nghĩa vụ theo điều kiện luật định – Không tự miễn vì địa vị; Xử lí dựa hành vi và căn cứ pháp luật – Không xử lí theo mức giàu nghèo. Bài 2: D (quen biết không phải tiêu chí công bố; có dấu hiệu cần kiểm tra nhưng phản ánh chưa thay kết luận có thẩm quyền). Bài 3: a) Đúng; b) Sai (bình đẳng không đồng nghĩa với chế tài giống nhau cho mọi độ tuổi và mọi hành vi). Bài 4: D (phải đối chiếu điều kiện, hồ sơ, quá trình, không dùng đồn đoán).

HS vận dụng kiến thức để phản biện một quan niệm sai và lựa chọn hành động có căn cứ, tôn trọng người khác trong đời sống nhà trường.

Cá nhân HS viết đoạn phản biện (khoảng 5 đến 7 câu) cho nhận định: Một người giàu hơn thì được miễn nghĩa vụ. Yêu cầu phản biện có giới hạn: nêu ý chính là tài sản hay địa vị không tự tạo quyền miễn nghĩa vụ; chỉ ra rằng từng nghĩa vụ có điều kiện luật định khác nhau và phải đối chiếu quy định áp dụng chứ không suy từ giàu nghèo. Sau đó HS nêu một hành động cụ thể nếu em biết có người bị ưu ái trong nhà trường (ví dụ: báo cáo đúng đầu mối, không đăng tin đồn, không công khai hồ sơ).
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao em không nên tự kết luận khi chưa có kết luận xác minh?

Đoạn phản biện mẫu: Tài sản hay địa vị không tự tạo quyền miễn nghĩa vụ. Mỗi nghĩa vụ có điều kiện, phạm vi, đối tượng và trường hợp được miễn theo luật, nên phải đối chiếu quy định áp dụng. Hành động phù hợp: ghi nhận dữ kiện, báo cáo cho người có thẩm quyền hoặc đầu mối tiếp nhận phản ánh, không công khai thông tin nhạy cảm của người khác.