Giáo án Bài 15. Quyền và nghĩa vụ của công dân về khiếu nại, tố cáo

HS bước đầu nhận diện tình huống thuộc khiếu nại, tố cáo hay không thuộc hai quyền này, từ đó xác định vấn đề cần học của bài.

GV trình chiếu 4 tình huống ngắn:
(1) Bạn A mua điện thoại, nhân viên cửa hàng từ chối đổi máy, A bực bội và đăng than phiền lên mạng xã hội.
(2) Bạn B phát hiện người thi hành công vụ sửa số liệu để chiếm tiền công, B có bản đối chiếu hợp pháp.
(3) Chị C có quyết định hành chính từ chối hồ sơ của chính mình, trong khi tài liệu cho thấy điều kiện được ghi sai.
(4) Hai bạn D và E tranh luận gay gắt về một bộ phim trong giờ ra chơi.
GV hỏi: Tình huống nào là khiếu nại, tình huống nào là tố cáo, tình huống nào không thuộc hai quyền này? Vì sao?

HS giơ thẻ và giải thích được:

• Tình huống (3): thuộc khiếu nại vì là yêu cầu xem xét lại quyết định hành chính xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của chính mình.
• Tình huống (2): thuộc tố cáo (hoặc phản ánh qua kênh có thẩm quyền) vì báo hành vi vi phạm gây thiệt hại lợi ích được pháp luật bảo vệ.
• Tình huống (1) và (4): không thuộc khiếu nại hành chính hay tố cáo, vì đó là phàn nàn mua bán hoặc tranh luận cá nhân, không phải quyết định, hành vi bị xem xét lại hay hành vi vi phạm cần báo cho cơ quan có thẩm quyền.
  Vấn đề cần giải quyết: Làm thế nào để phân biệt khiếu nại và tố cáo, và thực hiện đúng hai quyền này?

HS nêu được khái niệm khiếu nại và tố cáo theo Luật Khiếu nại 2011 Điều 2 và Luật Tố cáo 2018 Điều 2; phân biệt được hai quyền về đối tượng, mục đích và chủ thể qua dấu hiệu cụ thể.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc phần khái niệm trong SGK hoặc trang NeoEdu và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng so sánh khiếu nại và tố cáo theo bốn tiêu chí: bản chất, đối tượng, mục đích, chủ thể).
Câu hỏi GV đặt ra: (a) Khiếu nại là gì và được dùng khi nào? (b) Tố cáo là gì và báo cho ai? (c) Dấu hiệu nào giúp em phân biệt mục đích bảo vệ quyền với báo vi phạm? (d) Vì sao không gọi mọi lời phàn nàn mua hàng hay tranh luận đều là khiếu nại hành chính?

Kết quả Phiếu học tập số 1 (đáp án chuẩn):

• Khiếu nại: là yêu cầu xem xét lại quyết định, hành vi thuộc phạm vi điều chỉnh của luật khi có căn cứ cho rằng trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Đối tượng: quyết định, hành vi bị cho là trái luật. Mục đích: bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chính người khiếu nại. Chủ thể: người bị ảnh hưởng trực tiếp.
• Tố cáo: là cá nhân báo cho chủ thể có thẩm quyền về hành vi vi phạm gây hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích được pháp luật bảo vệ. Đối tượng: hành vi vi phạm. Mục đích: báo để cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lí. Chủ thể: cá nhân báo, không nhất thiết là người bị thiệt hại trực tiếp.
• Kết luận: Hai quyền có quan hệ với nhau nhưng khác đối tượng, mục đích và chủ thể. Không gọi mọi lời phàn nàn mua hàng hoặc tranh luận là khiếu nại hành chính.

HS nêu được nội dung cơ bản của Điều 30 Hiến pháp và giải thích được yêu cầu về trung thực, trách nhiệm, cấm trả thù, cấm vu khống khi thực hiện khiếu nại, tố cáo.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần Từ nhận biết đến cách thực hiện trong SGK và trả lời các câu hỏi:
(a) Điều 30 Hiến pháp bảo đảm những nội dung nào và cấm điều gì?
(b) Người khiếu nại, tố cáo cần làm gì để thực hiện đúng quyền của mình?
(c) Vì sao tố giác tội phạm không gộp máy móc vào thủ tục tố cáo hành chính?
(d) Khi bàn về thẩm quyền, vì sao không được áp dụng nguyên ví dụ theo tổ chức chính quyền cũ?

Kiến thức HS rút ra:

• Điều 30 Hiến pháp bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo của công dân; yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết; cấm trả thù người khiếu nại, tố cáo và cấm lợi dụng khiếu nại, tố cáo để vu khống.
• Người thực hiện quyền phải trung thực, cung cấp thông tin có được và chịu trách nhiệm theo quy định.
• Tố giác tội phạm là kênh tố tụng hình sự khác với tố cáo hành chính, không đồng nhất.
• Về thẩm quyền: phải tra quy định tổ chức chính quyền hai cấp hiện hành, không áp nguyên ví dụ cũ về cơ quan cấp huyện.
• Bài học chỉ cung cấp kiến thức học tập, không thay thế việc tra cứu văn bản chuyên ngành hiện hành khi áp dụng vào việc thật.

HS vận dụng kiến thức đã học để phân biệt mục đích khiếu nại, tố cáo, nhận biết giới hạn khi chưa có kết luận và chọn đáp án có căn cứ.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2, dựa trên tình huống mô hình: X có quyết định hành chính từ chối hồ sơ của chính mình và tài liệu cho thấy điều kiện được ghi sai. Y phát hiện người thi hành công vụ sửa số liệu để chiếm tiền công, có bản đối chiếu hợp pháp nhưng chưa có kết luận. Nhóm thực hiện bài tập 1 đến 5 trong Phiếu học tập số 2 và đối chiếu kết quả trên trang NeoEdu (phần bài tập tương tác).

Đáp án các bài tập:

• Bài 1 (ghép): Yêu cầu xem lại quyết định ảnh hưởng quyền mình là dấu hiệu mục đích khiếu nại; báo hành vi vi phạm để cơ quan có thẩm quyền xem xét là dấu hiệu mục đích tố cáo; trình bày trung thực, lưu tài liệu hợp pháp là trách nhiệm khi thực hiện quyền.
• Bài 2 (chọn đáp án): Đáp án B. X có thể yêu cầu xem xét quyết định ảnh hưởng quyền mình; Y phản ánh hành vi vi phạm qua kênh có thẩm quyền.
• Bài 3 (đánh giá nhận định): a) Đúng. Người bị phản ánh vẫn có quyền, lợi ích hợp pháp cần bảo vệ khi vụ việc chưa được xác minh, kết luận. b) Sai. Có quyền tố cáo không cho phép cố ý dựng chứng cứ.
• Bài 4 (chọn đáp án): Đáp án B. Quyết định hành chính bị cho là trái luật, xâm phạm quyền mình là đối tượng gần mục đích khiếu nại.
• Bài 5 (chọn đáp án): Đáp án A. Có căn cứ trình bày để cơ quan phù hợp xem xét, chưa tự kết tội người bị phản ánh.

HS vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế: biết cách chuẩn bị nội dung trình bày khiếu nại và lựa chọn hành vi không xâm hại người khác khi chưa có kết luận.

Nhóm thảo luận hai nhiệm vụ trên khổ giấy A3 (khăn trải bàn):
(1) Nêu cách X chuẩn bị bản trình bày học tập, không đưa ra tư vấn thủ tục riêng. Câu hỏi: X cần ghi những nội dung nào?
(2) Đề xuất phản ứng của Y khi muốn đăng toàn bộ hồ sơ cá nhân của người bị nghi để gây sức ép. Câu hỏi: Y nên làm gì để bảo vệ quyền của người liên quan?
GV nêu câu hỏi thảo luận bổ sung: Vì sao bảo vệ người tố cáo không đồng nghĩa người bị tố cáo mặc nhiên có tội?

Gợi ý sản phẩm nhóm:

• Bài (1): X ghi rõ quyết định, ngày nhận, quyền bị ảnh hưởng, điểm cho rằng sai và bản sao tài liệu liên quan, đề nghị xem xét lại. X cần kiểm tra quy định, thẩm quyền, thời hiệu hiện hành hoặc tìm trợ giúp pháp lí phù hợp; bài học không đủ xác định toàn bộ thủ tục của một hồ sơ thật.
• Bài (2): Y không phát tán dữ liệu riêng hoặc kết tội công khai từ nghi vấn. Y giữ tài liệu hợp pháp, trình bày đúng điều đã biết và điều chưa rõ, gửi đúng kênh có thẩm quyền, yêu cầu bảo vệ khi có nguy cơ trả thù. Nếu có nguy hiểm khẩn cấp cần tìm đến cơ quan, người có thẩm quyền ngay.
• Câu hỏi thêm: Bảo vệ người tố cáo nhằm ngăn trả thù để người báo trung thực an toàn; xác minh phải khách quan, người bị phản ánh được giải trình. Hai yêu cầu cùng phục vụ pháp luật, không loại trừ nhau.