Giáo án Bài 26. Thực hành: Nhân giống vô tính và thụ phấn cho cây

Huy động kiến thức về sinh sản vô tính và thụ phấn; xác định nhiệm vụ thực hành và điều kiện để so sánh công bằng.

GV nêu tình huống: 'Bạn muốn nhân nhanh một cây hoa đẹp để giữ nguyên đặc tính của cây mẹ và muốn cây ăn quả đậu quả ổn định. Bạn sẽ chọn phương pháp nào?'. Câu hỏi: (1) Vì sao sinh sản vô tính giúp giữ nguyên đặc tính của cây mẹ? (2) Để so sánh hai lô cành giâm, các cành cần đồng đều ở điểm nào?

• Sinh sản vô tính tạo cá thể mới từ một phần cơ thể mẹ nên giữ nguyên kiểu gene và đặc tính của cây mẹ.
• Các cành giâm cần cùng kích thước, cùng tuổi (khác biệt ban đầu càng nhỏ, so sánh càng đáng tin).
• Nhiệm vụ của tiết: phân biệt các kĩ thuật, đọc số liệu mô hình và viết kết luận có giới hạn.

Phân biệt được giâm, chiết, ghép theo nguồn rễ và thời điểm tách cây mẹ; nêu được các bước thụ phấn kiểm soát và điều kiện an toàn khi thực hành.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi thành viên nhận một nội dung (giâm, chiết, ghép mắt cửa sổ, thụ phấn kiểm soát ở ngô), đọc tài liệu, rồi trở về nhóm gốc để trình bày. Hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành gồm:

• Giâm: tách đoạn cành khỏe dài khoảng 10–15 cm, có 2–3 mắt, tỉa bớt lá; cắm gốc 3–5 cm vào giá thể sạch, ẩm, không úng; rễ được tạo ra từ đoạn cành đã tách khỏi cây mẹ.
• Chiết: khoanh vỏ cành còn gắn trên cây mẹ, bó giá thể ẩm và bọc kín; chỉ cắt hạ khi rễ đã phát triển đủ.
• Ghép mắt cửa sổ: mở vỏ gốc ghép, đặt mắt ghép cùng kích thước vào đúng phần tiếp xúc sinh trưởng rồi buộc cố định; gốc và cành ghép vẫn giữ kiểu gene riêng, không thành cây lai.
• Thụ phấn kiểm soát (ngô): lấy phấn tươi từ chính cây khi phấn và râu cùng sẵn sàng; bao trước khi phấn ngoài xâm nhập, ghi mã cây và ngày; nếu bông cờ đã hết phấn thì không lấy phấn cây khác rồi gọi là tự thụ.

Tính được tỉ lệ phần trăm và chênh lệch điểm phần trăm; giải thích được vì sao kết luận từ mẫu cần có giới hạn.

Nhóm đọc bảng số liệu mô hình và hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Tính tỉ lệ cành ra rễ; (2) tính tỉ lệ quả ở lô thụ phấn và lô đối chứng; (3) tính chênh lệch hai lô; (4) nêu hai điều kiện cần có để kết luận đáng tin.

Phiếu học tập số 2 đã hoàn thành:

• Giâm: $\dfrac{16}{20}\times100\% = 80\%$ cành ra rễ.
• Thụ phấn: $\dfrac{7}{10}\times100\% = 70\%$ hoa tạo quả; đối chứng không bổ sung phấn: $\dfrac{1}{10}\times100\% = 10\%$.
• Chênh lệch: $70\% - 10\% = 60$ điểm phần trăm (không phải 60% tương đối).
• Giới hạn: đây chỉ là số liệu mẫu; chưa đo năng suất; không khẳng định mọi quả là kết quả của thụ tinh; cần lặp lại thí nghiệm và kiểm tra hạt.

Vận dụng kiến thức về điều kiện thí nghiệm, thụ phấn kiểm soát và tính toán tỉ lệ để trả lời câu hỏi trắc nghiệm và tự luận ngắn.

HS làm bài tập 2 đến 7 (tương tác trên NeoEdu hoặc vở). GV dùng trang bài học NeoEdu để chiếu đề và chấm nhanh.
Bài 2: Cành giâm giữa các lô nên thế nào? A. Một lô bị héo trước; B. Tương đồng kích thước và tuổi; C. Chọn ngẫu nhiên mọi loài.
Bài 3: Bao hoa trong thụ phấn kiểm soát để làm gì? A. Chặn mọi hô hấp; B. Làm hoa không cần nước; C. Hạn chế phấn ngoài không mong muốn.
Bài 4: 16/20 cành ra rễ. Tỉ lệ phần trăm là bao nhiêu?
Bài 5: Có quả luôn chứng minh chắc chắn đã có thụ tinh ở mọi loài. Đúng hay sai?
Bài 6: Lô thụ phấn 70%, đối chứng 10%. Chênh bao nhiêu điểm phần trăm?
Bài 7: Sắp xếp các bước thụ phấn kiểm soát.

Đáp án:

• Bài 2: B (giảm khác biệt ban đầu giữa các lô).
• Bài 3: C (giữ nguồn phấn dự kiến, kèm thao tác bao và ghi nhãn phù hợp).
• Bài 4: 80 (16/20 × 100 = 80%).
• Bài 5: Sai (có thể có quả không hạt hoặc quả hình thành không qua thụ tinh).
• Bài 6: 60 điểm phần trăm (70 − 10 = 60, không phải 60% tương đối).
• Bài 7: Chọn hoa đúng giai đoạn → Kiểm soát nguồn phấn ngoài → Đưa phấn dự kiến và bao, ghi nhãn → Theo dõi tạo quả/hạt (nhãn giúp truy xuất phép lai).

Vận dụng kiến thức để nêu biện pháp an toàn, đạo đức và viết kết luận có giới hạn từ số liệu thực hành.

Mỗi HS cá nhân trả lời hai câu hỏi trong thời gian ngắn: (1) Nêu ba biện pháp an toàn và đạo đức trong thực hành nhân giống và thụ phấn. (2) Viết một câu kết luận từ mô hình giâm 16/20 và thụ phấn 7/10 so với 1/10, kèm một câu nêu giới hạn. Giao về nhà: hoàn thiện báo cáo mô hình khoảng một trang.

• Ba biện pháp: chỉ dùng cây trồng không độc, được phép và không xâm hại cây quý; GV hướng dẫn và quản lí dụng cụ sắc cùng chất xử lí, HS không tự dùng dao; không thả hay phát tán giống không được phép, vệ sinh dụng cụ sau làm.
• Trung thực: ghi cả cành chết và quả không hình thành, không làm đẹp số liệu.
• Kết luận mẫu: Giâm đạt 80% ra rễ; lô nhận phấn có 70% tạo quả, cao hơn đối chứng 60 điểm phần trăm. Kết luận này chỉ mô tả mẫu; cần lặp lại, nêu rõ loại cây và kiểm tra hạt để khẳng định thêm.