Giáo án Bài 27. Sinh sản ở động vật

Tạo tình huống có vấn đề để HS nhận ra động vật có nhiều cách sinh sản khác nhau và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu bốn hình: thủy tức, ếch, gà, người. Các câu hỏi GV đặt ra:

• Thủy tức có cần con đực để sinh con không? Vì sao em nghĩ như vậy?
• Ếch và gà sinh con giống nhau hay khác nhau? Khác ở điểm nào?
• Từ các ví dụ trên, em nghĩ động vật sinh sản theo những con đường nào?

HS nêu được: thủy tức có thể mọc chồi từ cơ thể mẹ nên không cần giao tử đực; ếch có thụ tinh ngoài và đẻ trứng, gà có thụ tinh trong và đẻ trứng, người đẻ con; động vật sinh sản theo hai con đường chính là vô tính và hữu tính. HS ghi được ba câu hỏi nghiên cứu của bài: sinh sản vô tính gồm những hình thức nào, sinh sản hữu tính diễn ra thế nào, và các yếu tố nào làm khả năng sinh sản khác nhau.

HS mô tả được bốn hình thức sinh sản vô tính và quá trình sinh sản hữu tính; nêu được vai trò của giảm phân và thụ tinh.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhóm chia nhiệm vụ: hai bạn tìm hiểu sinh sản vô tính, hai bạn tìm hiểu sinh sản hữu tính. Sau đó cả nhóm thống nhất nội dung ghi vào phiếu và vẽ sơ đồ tóm tắt sinh sản hữu tính.
Phiếu học tập số 1 (phần A) gồm các câu hỏi:

• Phân đôi, nảy chồi, phân mảnh và trinh sinh khác nhau ở điểm nào? Mỗi hình thức lấy một ví dụ.
• Giao tử được tạo ra bằng quá trình nào? Vì sao thụ tinh khôi phục bộ nhiễm sắc thể $2n$?
• Quá trình sinh sản hữu tính gồm những giai đoạn nào?

Đáp án mong đợi:

• Phân đôi: cơ thể mẹ phân chia thành hai cơ thể con có kích thước tương đương (ví dụ trùng giày).
• Nảy chồi: chồi phát triển từ cơ thể mẹ rồi tách ra (ví dụ thủy tức).
• Phân mảnh: cơ thể tách thành nhiều mảnh, mỗi mảnh phát triển thành cơ thể mới (ví dụ sao biển).
• Trinh sinh: phát triển từ trứng không được thụ tinh (ví dụ ong đực).
• Sinh sản hữu tính gồm ba giai đoạn: tạo giao tử bằng giảm phân (từ $2n$ thành $n$), thụ tinh (giao tử đực và cái kết hợp tạo hợp tử $2n$), phát triển phôi thành cơ thể mới.
• Kết luận: giảm phân giúp giảm một nửa số bộ nhiễm sắc thể, thụ tinh khôi phục bộ $2n$ của loài.

HS phân biệt được thụ tinh ngoài với thụ tinh trong và đẻ trứng với đẻ con; nhận ra hai cặp tiêu chí này không đồng nhất.

Kĩ thuật mảnh ghép hai vòng.
Vòng 1: nhóm chuyên gia. Nhóm A tìm hiểu thụ tinh ngoài (ví dụ ếch, cá: giao tử gặp nhau ngoài cơ thể trong môi trường nước). Nhóm B tìm hiểu thụ tinh trong (ví dụ chim và bò sát đẻ trứng; động vật có vú đẻ con). Nhóm C tìm hiểu cách phát triển: đẻ trứng và đẻ con (Phiếu học tập số 1, phần B).
Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm mỗi người từ một nhóm chuyên gia, cùng trả lời câu hỏi:

• Thụ tinh trong có luôn đẻ con không? Lấy ví dụ để trả lời.
• Vì sao cần phân biệt tiêu chí nơi giao tử kết hợp với tiêu chí cách phát triển sinh ra con?

Kết quả mong đợi:

• Thụ tinh ngoài: giao tử kết hợp bên ngoài cơ thể, thường gặp ở môi trường nước; số lượng giao tử thường lớn để tăng khả năng gặp nhau.
• Thụ tinh trong: giao tử kết hợp bên trong cơ thể con cái.
• Đẻ trứng: phôi phát triển trong trứng ngoài cơ thể mẹ (ví dụ ếch, gà).
• Đẻ con: con được sinh ra sau khi phát triển trong cơ thể mẹ (ví dụ người, thú).
• Kết luận: thụ tinh trong không đồng nghĩa với đẻ con, vì gà thụ tinh trong nhưng đẻ trứng; tiêu chí nơi thụ tinh và tiêu chí cách sinh con là hai khía cạnh khác nhau.

HS trình bày được sự điều hòa sinh sản bằng hormone ở động vật có xương sống; nhận xét được sự biến thiên về chu kì và khả năng sinh sản và nêu được giới hạn của kết luận.

GV phát sơ đồ câm về trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục. Nhóm hoàn thành sơ đồ bằng cách ghi chiều tác động của hormone và điền tên các cơ quan.
Câu hỏi thảo luận:

• Vì sao chu kì sinh sản của các loài khác nhau và cá thể trong cùng loài cũng khác nhau?
• Nếu chỉ quan sát tỉ lệ trứng được thụ tinh ở một cá thể, em có thể kết luận gì về cả loài? Vì sao?

Sơ đồ đúng: vùng dưới đồi tiết hormone kích thích tuyến yên; tuyến yên tiết hormone tác động lên tuyến sinh dục; tuyến sinh dục sinh giao tử và hormone sinh dục; hormone sinh dục phản hồi trở lại điều hòa vùng dưới đồi và tuyến yên.
Kết luận: chu kì và khả năng sinh sản biến thiên theo loài và theo cá thể, nên một kết quả trên một cá thể hay một nhóm nhỏ chỉ có giá trị giới hạn, không khái quát cho toàn loài nếu không đủ mẫu và điều kiện.

HS vận dụng kiến thức để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và ghép tiêu chí; phân tích bằng chứng về tỉ lệ thụ tinh và tỉ lệ con sống.

HS làm Phiếu học tập số 2. Bài 1 đến bài 6 làm cá nhân trong 8 phút. Bài 7 làm theo cặp đôi trong 7 phút. Sau đó GV kiểm tra nhanh bằng học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác) hoặc chiếu đáp án.
Đề bài 1 đến 6:

1. Thụ tinh trong được xác định bởi điều gì? A. Không cần tinh trùng; B. Nơi giao tử kết hợp ở trong cơ thể; C. Luôn đẻ con.
2. Nảy chồi ở thủy tức là gì? A. Luôn giảm phân và thụ tinh; B. Thụ tinh kép; C. Sinh sản vô tính.
3. Giao tử ở nhiều loài lưỡng bội được tạo nhờ quá trình nào? A. Giảm phân trong phát sinh giao tử; B. Nguyên phân làm tăng từ $2n$ đến $4n$ cho mỗi giao tử; C. Chỉ tiêu hóa.
4. Mọi động vật thụ tinh trong đều đẻ con. Nhận định đúng hay sai?
5. Ghép tiêu chí: thụ tinh ngoài; đẻ con; trinh sinh với các mô tả: giao tử kết hợp ngoài cơ thể; con được sinh ra sau khi phát triển trong mẹ theo kiểu loài; phát triển từ trứng không được thụ tinh.
6. Trong 100 trứng theo dõi có 80 trứng được thụ tinh. Tỉ lệ thụ tinh là bao nhiêu phần trăm?
   Đề bài 7 (cặp đôi): Vì sao nhiều giao tử trong thụ tinh ngoài vẫn không bảo đảm số con sống lớn?

Đáp án:

1. B. Nơi thụ tinh không quyết định mọi kiểu sinh con.
2. C. Chồi phát triển từ cơ thể mẹ, không có kết hợp giao tử.
3. A. Giảm phân làm giảm số bộ nhiễm sắc thể, thụ tinh khôi phục $2n$.
4. Sai. Nhiều loài thụ tinh trong vẫn đẻ trứng (ví dụ gà).
5. Thụ tinh ngoài: giao tử kết hợp ngoài cơ thể. Đẻ con: con được sinh ra sau khi phát triển trong mẹ theo kiểu loài. Trinh sinh: phát triển từ trứng không được thụ tinh.
6. $\dfrac{80}{100} \times 100\% = 80\%$. Tỉ lệ này chỉ nói về thụ tinh, không đồng nghĩa 80% con sống.
7. Gợi ý đáp án đầy đủ: giao tử có thể không gặp nhau hoặc bị pha loãng trong môi trường nước; phôi và con non có thể bị ăn mồi hoặc chịu tác động của môi trường. Cần phân biệt tỉ lệ thụ tinh, tỉ lệ nở và tỉ lệ sống đến trưởng thành.

HS vận dụng nguyên tắc giáo dục sinh sản ở người để phân tích tình huống, đề xuất cách ứng xử phù hợp và viết thông điệp truyền thông.

Nhóm 4 người phân tích tình huống: Một bạn trong lớp hỏi nhóm về việc tự mua thuốc hormone để thay đổi chu kì kinh nguyệt theo lời một người trên mạng.
Nhiệm vụ:

• Nhóm thảo luận ba nguyên tắc giáo dục sinh sản ở người phù hợp với lớp học.
• Nhóm đề xuất cách ứng xử với bạn trong tình huống trên, không đưa ra tư vấn về thuốc hay khả năng có thai.
• Nhóm viết một thông điệp ngắn (tối đa 3 câu) cho bảng tin lớp.

Ba nguyên tắc gợi ý:

• Cung cấp thông tin khoa học, phù hợp lứa tuổi, lấy từ nguồn y tế đáng tin cậy.
• Tôn trọng riêng tư, đồng thuận và không kì thị.
• Không tự chẩn đoán, không khuyên dùng hormone hay thuốc; khi cần hỗ trợ, trao đổi với người lớn tin cậy (cha mẹ, thầy cô) và cơ sở y tế hoặc chuyên gia phù hợp.
  Gợi ý ứng xử: lắng nghe, không phê phán, khuyên bạn không tự dùng thuốc và nói chuyện với người lớn tin cậy hoặc bác sĩ.
  Thông điệp mẫu: Sức khỏe sinh sản cần được chăm sóc đúng cách. Hãy tìm thông tin từ nguồn y tế đáng tin cậy và trao đổi với người lớn hoặc bác sĩ khi cần.