Giáo án Bài 25. Sinh sản ở thực vật

Huy động kiến thức nền về các cách sinh sản ở thực vật và xác định vấn đề cần giải quyết: thực vật được nhân giống và sinh sản bằng những con đường nào, và hạt, quả hình thành ra sao.

GV đưa ra hai tình huống: (1) Người làm vườn cắm một cành hoa hồng vào đất ẩm và sau vài tuần cành ra rễ. (2) Một bông hoa sau khi được thụ phấn phát triển thành quả có hạt. HS trả lời câu hỏi: Hai hiện tượng trên thuộc kiểu sinh sản nào? Vì sao cành giâm có thể sống thành cây mới mà không cần hạt? Bông hoa cần những bước nào để tạo ra hạt?

HS nêu được: tình huống (1) là sinh sản sinh dưỡng, cành giâm tạo rễ nên thành cây mới; tình huống (2) là sinh sản hữu tính, cần thụ phấn và thụ tinh rồi mới hình thành hạt. HS xác định được hai nhiệm vụ học tập: tìm hiểu sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính ở thực vật.

Nêu được sinh sản vô tính bằng bào tử và sinh dưỡng; giải thích được cơ sở của giâm, chiết, ghép và nuôi cấy trong nhân giống.

HS hoạt động theo nhóm 4 người, dùng Phiếu học tập số 1 kết hợp học liệu NeoEdu (mục bài giảng về sinh sản vô tính). Nhiệm vụ: (1) Sinh sản vô tính gồm những hình thức nào? Hình thức nào gặp ở nhóm thực vật có bào tử? (2) Sinh sản sinh dưỡng dựa trên khả năng nào của rễ, thân, lá? (3) Điền bảng so sánh giâm, chiết, ghép, nuôi cấy: cơ quan sử dụng, cách thực hiện, mục đích. (4) Nếu gia đình trồng hai giống xoài ngon, nên chọn phương pháp nào để giữ nguyên đặc tính của giống, và vì sao?

Bảng hoàn chỉnh gồm: sinh sản vô tính bằng bào tử ở nhóm thực vật phù hợp; sinh sản sinh dưỡng từ rễ, thân, lá; giâm (đoạn cơ quan ra rễ trong môi trường thích hợp); chiết (tạo rễ trên cành khi còn gắn với cây mẹ); ghép (nối cành hoặc mắt với gốc tương hợp); nuôi cấy (tạo cây từ mô hoặc tế bào trong điều kiện nhân tạo). Kết luận: sinh sản vô tính giữ được đặc tính của cây mẹ nên thường dùng để nhân giống; với giống xoài ngon, có thể chọn ghép hoặc chiết để giữ đặc tính của giống.

Phân biệt được thụ phấn và thụ tinh; mô tả được thụ tinh kép ở thực vật hạt kín và giải thích được vì sao noãn thành hạt, bầu thường thành quả.

HS hoạt động theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia tìm hiểu mảnh (a) hạt phấn và túi phôi, (b) thụ phấn, (c) thụ tinh kép, rồi quay về nhóm gốc để ghép các mảnh thành sơ đồ hoàn chỉnh. Nhiệm vụ chính trong Phiếu học tập số 2: (1) Hạt phấn chứa giao tử nào? Túi phôi chứa giao tử nào? (2) Thụ phấn khác thụ tinh ở điểm nào? (3) Trong thụ tinh kép, một tinh tử kết hợp với trứng tạo gì? Tinh tử còn lại kết hợp với tế bào trung tâm tạo gì và có bao nhiêu nhân cực? (4) Sau thụ tinh, noãn và bầu phát triển thành gì?

Sơ đồ tư duy gồm: hạt phấn chứa tinh tử (giao tử đực); túi phôi chứa trứng (giao tử cái) và tế bào trung tâm có hai nhân cực. Thụ phấn là đưa hạt phấn đến đầu nhụy, là bước trước thụ tinh. Thụ tinh là kết hợp giao tử: tinh tử + trứng tạo hợp tử $2n$; tinh tử + tế bào trung tâm (hai nhân cực) tạo nội nhũ $3n$. Sau thụ tinh: noãn thành hạt, bầu thường thành quả. Kết luận: thụ tinh kép là đặc điểm của thực vật hạt kín, hợp tử phát triển thành phôi, nội nhũ là mô dinh dưỡng $3n$.

Vận dụng kiến thức về thụ tinh kép, nhân giống và hệ quả sau thụ tinh để giải các bài tập trắc nghiệm, đúng sai và tính toán.

HS làm việc cá nhân 5 phút, sau đó thảo luận cặp đôi. Bài tập được chọn từ ngân hàng bài tập đã cho, kết hợp bài tương tác trên NeoEdu.
Bài 1. Thụ phấn là gì? A. Noãn thành hạt; B. Đưa hạt phấn tới đầu nhụy; C. Tinh tử hợp với trứng.
Bài 2. Noãn sau thụ tinh thường phát triển thành gì? A. Toàn bộ lá; B. Rễ phụ; C. Hạt.
Bài 3. Nội nhũ điển hình ở hạt kín hình thành từ gì? A. Tinh tử kết hợp tế bào trung tâm có hai nhân cực; B. Hai tinh tử kết hợp nhau; C. Chỉ thành bầu dày lên.
Bài 4. Đúng hay sai: Ghép cành làm hệ gene của cành ghép và gốc ghép hòa thành một hệ gene mới ở mọi tế bào.
Bài 5. Loài có bộ nhiễm sắc thể $2n = 16$, nội nhũ điển hình $3n$ có bao nhiêu nhiễm sắc thể?

Bài 1: B. Đưa hạt phấn tới đầu nhụy. Thụ phấn là bước trước thụ tinh, không phải là cùng một quá trình với thụ tinh.
Bài 2: C. Hạt. Bầu thường thành quả, noãn thành hạt.
Bài 3: A. Tinh tử kết hợp tế bào trung tâm có hai nhân cực, tạo mô dinh dưỡng $3n$.
Bài 4: Sai. Cành ghép và gốc ghép giữ nguồn di truyền riêng; ghép không đồng nghĩa với lai hữu tính.
Bài 5: $n = 8$, nội nhũ $3n = 3 \times 8 = 24$ nhiễm sắc thể.

Vận dụng kiến thức để phân tích bằng chứng, nêu điều kiện và thiết kế đối chứng khi kiểm tra một kết luận về sinh sản thực vật; phát triển khả năng giải quyết vấn đề thực tế.

Tình huống: Sau khi thụ phấn cho một cây bưởi, chỉ có vài quả có hạt, phần lớn quả không hạt. Một HS kết luận: 'Hạt phấn của cây này không sống.' Yêu cầu nhóm: (1) Nêu ít nhất hai nguyên nhân có thể khiến ít hạt được hình thành, không chỉ do hạt phấn không sống. (2) Thiết kế một đối chứng để kiểm tra kết luận. (3) Nêu giới hạn của kết luận nếu chỉ dựa trên số hạt đậu. (4) Về nhà: chọn một cành hoặc đoạn thân và thực hiện giâm, theo dõi và ghi nhật kí ngắn.

Hai nguyên nhân dự kiến: hạt phấn không tương hợp với đầu nhụy; đầu nhụy không ở đúng giai đoạn nhận phấn; noãn hoặc bầu bị tổn thương; điều kiện thời tiết bất lợi. Đối chứng: thụ phấn bằng hạt phấn đã biết là sống trên cây tương hợp và ghi rõ giai đoạn thụ phấn, so sánh với nhóm không thụ phấn. Giới hạn: số hạt ít chưa đủ kết luận, vì có nhiều nhân tố cùng tác động; cần ghi nhận các điều kiện và lặp lại thí nghiệm. Nhật kí giâm: ghi ngày, loại cành, môi trường, số đoạn ra rễ.