Giáo án Bài 24. Khái quát về sinh sản ở sinh vật

HS bước đầu phân biệt được hiện tượng sinh trưởng của cá thể với hiện tượng sinh sản tạo cá thể mới, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV trình chiếu hai tình huống:

• Tình huống 1: Một cây cà chua con cao thêm, phân cành và ra nhiều lá sau một tháng gieo trồng.
• Tình huống 2: Từ một cành giâm được cắt từ cây mẹ, người trồng thu được một cây mới có rễ và thân riêng.
  HS trả lời câu hỏi: Trong hai tình huống, hiện tượng nào là sinh trưởng, hiện tượng nào là sinh sản? Vì sao em phân biệt như vậy?

HS xác định được: tình huống 1 là sinh trưởng vì cá thể chỉ tăng kích thước, khối lượng, số lượng bộ phận, không tạo cá thể mới; tình huống 2 là sinh sản vì từ một phần của cơ thể mẹ hình thành cá thể mới, duy trì dòng dõi. Kết luận ban đầu: sinh sản tạo cá thể mới, duy trì dòng dõi, khác sinh trưởng của cá thể.

HS nêu được bản chất của sinh sản, phân biệt sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính ở điểm có hay không có hình thành và kết hợp giao tử.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Bản chất và cơ chế trong sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các nội dung:

• Sinh sản vô tính có kết hợp giao tử không? Con được tạo ra có giống nguồn về di truyền không?
• Sinh sản hữu tính có hình thành và kết hợp giao tử không? Tổ hợp di truyền mới được tạo ra nhờ quá trình nào?
• Sinh sản hữu tính có luôn cần hai cá thể bố mẹ riêng biệt không? Lấy ví dụ minh họa.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Vô tính: không hình thành và kết hợp giao tử; con thường gần giống nguồn về di truyền nhưng vẫn có thể đột biến.
• Hữu tính: có hình thành giao tử và kết hợp giao tử; tổ hợp di truyền mới được tạo ra nhờ giảm phân và thụ tinh.
• Hữu tính không đồng nghĩa luôn có hai cơ thể riêng biệt; ví dụ cây tự thụ phấn vẫn là sinh sản hữu tính vì vẫn có giao tử đực, cái và hợp tử.
  Kết luận HS rút ra: Tiêu chí phân biệt hữu tính và vô tính là có hay không có quá trình hình thành và kết hợp giao tử, không phải số lượng cá thể tham gia.

HS giải thích được nguồn gốc của sự giống nhau và khác nhau giữa con và bố mẹ ở sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính, đồng thời nhận biết đột biến vẫn có thể xảy ra trong sinh sản vô tính.

GV chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 2 gồm các câu hỏi:

• Vì sao con sinh ra từ sinh sản vô tính thường gần giống nguồn về di truyền? Vì sao vẫn có thể có biến dị?
• Biến dị tổ hợp ở sinh sản hữu tính được tạo ra qua những quá trình nào?
• So sánh nguồn biến dị của hai hình thức sinh sản theo bảng gồm các cột: Tiêu chí, Vô tính, Hữu tính.
  Nhóm truy cập trang bài học NeoEdu (nếu có điều kiện) để xem ví dụ và đối chiếu kết quả.

Kết quả thảo luận nhóm trên Phiếu học tập số 2:

• Vô tính: con gần giống nguồn vì không có tổ hợp giao tử mới; vẫn có thể có đột biến khi sao chép vật chất di truyền hoặc do tác nhân gây đột biến.
• Biến dị tổ hợp ở hữu tính: do giảm phân (phân li, hoán vị gen) và thụ tinh (kết hợp ngẫu nhiên các giao tử).
• Bảng so sánh: Tiêu chí: Hình thành và kết hợp giao tử (Vô tính: không; Hữu tính: có); Đặc điểm của con (Vô tính: gần giống nguồn; Hữu tính: có tổ hợp di truyền mới); Nguồn biến dị (Vô tính: đột biến; Hữu tính: đột biến và biến dị tổ hợp).
  Kết luận: Vô tính ít tạo đa dạng di truyền hơn, hữu tính tạo nhiều đa dạng nhờ tổ hợp mới.

HS củng cố khái niệm sinh sản, phân biệt được hình thức sinh sản và sinh trưởng, đồng thời tính đúng số cá thể con trong bài toán đơn giản.

HS làm nhanh các bài tập sau (có thể làm trên trang bài học NeoEdu ở phần bài tập tương tác):

1. Điểm phân biệt trực tiếp của sinh sản hữu tính là gì? A. Luôn không có biến dị; B. Có kết hợp giao tử; C. Luôn cần hai cá thể khác nhau.
2. Một cành giâm tạo thành cây là hình thức sinh sản nào? A. Thụ tinh kép; B. Giảm phân tạo giao tử; C. Sinh sản vô tính.
3. Nguồn biến dị tổ hợp ở sinh sản hữu tính là gì? A. Giảm phân và thụ tinh; B. Chỉ tăng trưởng kích thước; C. Mọi phân bào đều tạo ra các tế bào giống hệt nhau.
4. Sinh sản vô tính bảo đảm không bao giờ có đột biến. Nhận định này đúng hay sai?
5. Ghép các biểu hiện với quá trình tương ứng: (a) Một cây cao thêm; (b) Cành tạo cây mới; (c) Hai giao tử tạo hợp tử.
6. Mỗi cây tạo 3 cây con vô tính, 20 cây như vậy tạo tổng cộng bao nhiêu cây con?

Đáp án:

1. B. Có kết hợp giao tử. (Một số loài có thể tự thụ tinh nhưng vẫn là sinh sản hữu tính.)
2. C. Sinh sản vô tính. (Không có kết hợp giao tử trong tạo cây từ cành.)
3. A. Giảm phân và thụ tinh. (Phân li, hoán vị và kết hợp giao tử tạo tổ hợp mới.)
4. Sai. (Đột biến có thể xảy ra khi sao chép vật chất di truyền hoặc do tác nhân gây đột biến.)
5. (a) – Sinh trưởng của cá thể; (b) – Sinh sản vô tính; (c) – Thụ tinh. (Cần phân biệt tạo cá thể mới với tăng kích thước cá thể.)
6. $20 \times 3 = 60$. Đáp số: 60 cây con (chỉ tính thế hệ mới).

HS vận dụng kiến thức để so sánh ưu thế của hai hình thức sinh sản trong môi trường ổn định và môi trường thay đổi, kiểm tra tính đúng đắn của kết luận và nêu giới hạn của mỗi nhận định.

HS làm việc theo nhóm, trả lời hai câu hỏi:

• So sánh ưu thế của sinh sản vô tính và hữu tính trong môi trường ổn định và môi trường thay đổi. Kết luận có tuyệt đối không? Vì sao?
• Vì sao cây tự thụ phấn vẫn thuộc sinh sản hữu tính, dù không cần hai cây riêng biệt?
  Sau đó nhóm nêu một ví dụ thực tế trong sản xuất hoặc đời sống mà hai hình thức sinh sản được sử dụng và nhận xét mức lợi phụ thuộc vào điều kiện nào.

Đáp án tham khảo:

• Ưu thế (0,6 điểm): Vô tính tạo nhanh số lượng và giữ được tổ hợp gen phù hợp, hiệu quả khi môi trường ổn định; hữu tính tạo đa dạng di truyền, tăng khả năng có cá thể thích nghi khi môi trường thay đổi. Giới hạn (0,4 điểm): Hiệu quả còn phụ thuộc chi phí, tốc độ và loại biến đổi của môi trường; không có phương thức nào luôn tiến bộ hơn.
• Cây tự thụ phấn vẫn là hữu tính (0,4 điểm giao tử; 0,4 điểm hợp tử; 0,2 điểm tiêu chí): Cây có hình thành giao tử đực và cái, kết hợp giao tử tạo hợp tử, không cần hai cây riêng. Tiêu chí phân biệt là quá trình giao tử, không phải số cá thể tham gia.
  Kết luận: Mức lợi của mỗi hình thức sinh sản tùy điều kiện cụ thể; không xếp một phương thức luôn tốt hơn.