Giáo án Bài 23. Thực hành: Quan sát biến thái ở động vật

Nhận biết giới hạn của ảnh không ghi ngày và xác định nhiệm vụ thực hành của tiết học.

GV chiếu ba ảnh tư liệu được phép của bướm ở ba giai đoạn (sâu, nhộng, bướm trưởng thành), không ghi ngày. GV hỏi: Từ ba ảnh này có thể biết chính xác tuổi của từng cá thể không? Cần có thông tin gì để so sánh thời gian phát triển?

HS nhận ra: ảnh chỉ cho thấy hình thái từng giai đoạn; muốn biết thời gian cần có ngày ghi nhận hoặc nhật kí quan sát. HS ghi nhiệm vụ: quan sát chuỗi giai đoạn của bướm, châu chấu, ếch và đối chiếu kiểu biến thái, đồng thời kiểm tra giới hạn kết luận.

Nêu được số chân, cánh, đuôi, môi trường sống và kiểu thức ăn (khi nguồn có căn cứ) ở từng giai đoạn của bướm, châu chấu và ếch.

Nhóm 4 HS, chia thành hai cặp: cặp 1 quan sát chuỗi ảnh/video bướm và châu chấu, cặp 2 quan sát chuỗi ảnh/video ếch. HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi cần trả lời: Giai đoạn nào có chân? Có cánh chưa? Có đuôi không? Sống ở môi trường nào? Nguồn có ghi thức ăn không? Ô nào nguồn không nêu thì ghi “không có dữ liệu”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Dự kiến nội dung: Bướm: trứng chưa có chân và cánh; sâu có chân, chưa có cánh, sống trên cây lá; nhộng không di chuyển, có lớp vỏ bọc, không có cánh hoạt động; bướm trưởng thành có chân, có cánh và khả năng sinh sản. Châu chấu: trứng; con non có chân, chưa có cánh hoàn chỉnh, dần phát triển cánh; trưởng thành có cánh và chân. Ếch: trứng dưới nước; nòng nọc có đuôi, không chân, thở bằng mang, sống dưới nước; ếch trưởng thành có bốn chân, không đuôi, thở bằng phổi và da.

Phân biệt biến thái hoàn toàn, biến thái không hoàn toàn và biến thái lưỡng cư qua sự có mặt của nhộng và đặc điểm của con non.

Nhóm 4 HS dùng kĩ thuật khăn trải bàn: vẽ ba cột tương ứng ba kiểu biến thái ở giữa bàn. Mỗi HS ghi ý kiến cá nhân vào ô quanh khăn, sau đó nhóm thống nhất ô chung và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: Có giai đoạn nhộng không? Con non khác trưởng thành ở điểm nào? Con non sống ở môi trường nào?

Bảng đối chiếu trên Phiếu học tập số 2. Biến thái hoàn toàn (bướm): có nhộng; sâu khác hẳn trưởng thành về hình thái và môi trường sống. Biến thái không hoàn toàn (châu chấu): không có nhộng điển hình; con non giống trưởng thành nhưng chưa có cánh hoàn chỉnh, dần phát triển cánh. Biến thái lưỡng cư (ếch): có nòng nọc sống dưới nước, thở bằng mang, có đuôi, không chân; ếch trưởng thành có phổi, bốn chân, không đuôi.

Giải thích được vì sao không suy tuổi chính xác từ ảnh không ghi ngày và hiểu mô hình thời gian chỉ dùng cho bài tập.

Cá nhân đọc mô hình: trứng 4 ngày, ấu trùng 12 ngày, nhộng 8 ngày, tổng 24 ngày đến trưởng thành. Câu hỏi GV đặt ra: Mô hình này có đúng cho mọi loài không? Điều gì có thể làm thời gian khác? Ảnh thiếu ngày có thể điền thời gian được không?

Kết luận của HS: mô hình chỉ là dữ liệu riêng cho bài tập, không phải chuẩn cho mọi loài; nhiệt độ và giống có thể làm thời gian khác; thông tin thiếu không được tự điền; chỉ kết luận được về hình thái và thứ tự giai đoạn khi không có ngày.

Vận dụng được thứ tự giai đoạn, tính tỉ lệ thời gian và kiểm tra tính đúng đắn của các kết luận.

Cặp đôi làm lần lượt các câu 2 đến 7 (có thể làm trực tiếp trên bài tập tương tác của trang bài học NeoEdu). Câu 1 dùng sơ đồ đối chiếu để trả lời các câu hỏi, không thay thế ảnh hoặc nhật kí quan sát thực.

Đề và đáp án:
Câu 2. Bộ ảnh nào gợi biến thái hoàn toàn? A. Chỉ hai ảnh chim; B. Trứng – sâu – nhộng – bướm; C. Trứng – châu chấu non – trưởng thành. Đáp án: B (nhộng là dấu hiệu của giai đoạn đặc trưng).
Câu 3. Khi ảnh không ghi ngày có thể kết luận gì? A. Tuổi mọi cá thể bằng nhau; B. Thời gian mỗi giai đoạn chắc chắn; C. Chỉ so hình thái thấy được, không xác định tuổi chính xác. Đáp án: C (thông tin thiếu không được tự điền).
Câu 4. Mô hình 4 ngày trứng, 12 ngày ấu trùng, 8 ngày nhộng. Tổng thời gian đến trưởng thành? Đáp án: 24 ngày (4 + 12 + 8 = 24).
Câu 5. Nên bắt mọi động vật địa phương rồi thả ở nơi khác sau thực hành? Đáp án: Sai (có rủi ro sinh thái, loài bảo vệ và phúc lợi động vật; ưu tiên tư liệu có nguồn).
Câu 6. Ghép giai đoạn của bướm: Sâu – Ấu trùng; Kén có cá thể bên trong đang tái tổ chức – Nhộng; Có cánh và khả năng sinh sản – Trưởng thành. Lưu ý: không đồng nhất kén với mọi loài nhộng.
Câu 7. Ấu trùng 12 ngày trong tổng 24 ngày chiếm bao nhiêu phần trăm? Đáp án: $\dfrac{12}{24}\times 100\% = 50\%$.

Lập được bảng quan sát mô hình và đề xuất quy tắc đạo đức, an toàn khi quan sát sinh vật.

Cá nhân lập bảng quan sát mô hình bướm và châu chấu (ghi giai đoạn, số chân, cánh, ghi rõ “Mô hình, không phải quan sát thực”) và đề xuất ba quy tắc đạo đức, an toàn khi quan sát. HS có thể hoàn thiện phần còn lại ở nhà và nộp cho GV trong tuần.

Bảng quan sát mẫu: Bướm gồm trứng, sâu, nhộng, trưởng thành; sâu khác rõ trưởng thành. Châu chấu gồm trứng, con non, trưởng thành; không có nhộng điển hình; con non dần phát triển cánh. Nguồn: mô hình, không phải quan sát thực.
Ba quy tắc gợi ý: (1) Ưu tiên ảnh, video có nguồn rõ ràng; (2) Không bắt loài bảo vệ và không phá nơi sinh sản; (3) Không dùng hóa chất, hormone; không nuôi và không thả loài ngoại lai, không chạm vào sinh vật chưa rõ độc tính.