Giáo án Bài 22. Sinh trưởng và phát triển ở động vật

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra cùng một nhóm động vật có thể có các kiểu sinh trưởng, phát triển khác nhau.

GV chiếu sơ đồ vòng đời bướm (trứng, sâu, nhộng, bướm) và châu chấu (trứng, con non nhiều lần lột xác, trưởng thành). HS quan sát và trả lời câu hỏi: 1) Trong vòng đời bướm có giai đoạn nào mà châu chấu không có? 2) Con non của châu chấu khác trưởng thành ở điểm nào? 3) Vì sao hai loài cùng thuộc côn trùng mà cách lớn lên lại khác nhau?

HS nêu được: bướm có giai đoạn nhộng giữa ấu trùng và trưởng thành; con non châu chấu giống trưởng thành về hình dạng nhưng nhỏ hơn và chưa sinh sản, dần lớn lên qua lột xác; cách lớn lên khác nhau do đặc điểm và kiểu phát triển của từng loài. GV ghi các ý này lên bảng để mở ra nội dung bài học.

HS nêu được đặc điểm của phát triển trực tiếp và biến thái; phân biệt biến thái hoàn toàn với biến thái không hoàn toàn qua ví dụ bướm, châu chấu và lưỡng cư.

HS hoạt động nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục Bản chất và cơ chế trong sách giáo khoa (hoặc học liệu NeoEdu), đối chiếu sơ đồ và hoàn thành bảng so sánh gồm: kiểu phát triển, các giai đoạn, ví dụ minh họa, đặc điểm khác nhau giữa con non và trưởng thành. Nhóm trả lời: Vì sao nòng nọc và ếch trưởng thành được xem là khác nhiều về cấu trúc?

Bảng so sánh nhóm (nội dung đúng): Phát triển trực tiếp: không qua giai đoạn biến đổi lớn, con non phát triển thành trưởng thành. Biến thái hoàn toàn (bướm): trứng, ấu trùng (sâu), nhộng, trưởng thành; ấu trùng và trưởng thành khác nhiều về hình thái, chức năng. Biến thái không hoàn toàn (châu chấu): trứng, con non qua nhiều lần lột xác, không có giai đoạn nhộng điển hình. Lưỡng cư (ếch): nòng nọc và trưởng thành khác nhiều về cấu trúc. Kết luận nhóm: Biến thái tạo ra sự khác biệt lớn giữa con non và trưởng thành về cấu trúc, và các giai đoạn đó thường có chức năng khác nhau.

HS giải thích được vai trò của hormone và các yếu tố môi trường trong điều hòa sinh trưởng, phát triển; nhận biết rằng không phải mọi động vật đều theo cùng một chu kì.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Vận dụng và giới hạn kết luận trong sách giáo khoa và tự trả lời: 1) Ecdysone và hormone juvenile ảnh hưởng đến côn trùng như thế nào? 2) Ở động vật có xương sống, hormone sinh trưởng, tuyến giáp và hormone sinh dục ảnh hưởng đến điều gì? 3) Ngoài hormone, những yếu tố nào phối hợp điều hòa sinh trưởng, phát triển? 4) Vì sao không thể áp dụng một chu kì cho mọi loài?

HS nêu được: ở côn trùng, ecdysone và hormone juvenile tham gia lột xác và biến thái, tỉ lệ hai hormone quyết định giai đoạn; ở động vật có xương sống, các hormone sinh trưởng, tuyến giáp và sinh dục ảnh hưởng tăng trưởng và phát triển tùy cơ quan; gene, dinh dưỡng và nhiệt độ cùng phối hợp điều hòa; mỗi loài có chu kì riêng, không suy cho mọi động vật.

Củng cố kiến thức về kiểu phát triển, vòng đời và khái niệm tốc độ tăng khối lượng; rèn luyện phản xạ nhận diện kiến thức đúng.

GV đọc lần lượt các câu hỏi và HS giơ thẻ đáp án. Câu 1: Giai đoạn đặc trưng của biến thái hoàn toàn ở bướm? A. Bào tử; B. Nhộng; C. Chỉ con non giống hệt trưởng thành. Câu 2: Châu chấu thường có kiểu phát triển nào? A. Có nhộng như bướm; B. Không qua trứng; C. Biến thái không hoàn toàn. Câu 3: Hormone juvenile có vai trò trong nhóm nào? A. Côn trùng; B. Mọi cây gỗ; C. Vi khuẩn phân đôi. Câu 4: Mọi cá thể người dậy thì đúng cùng một tuổi. Đúng hay sai? Câu 5: Sắp xếp vòng đời bướm theo thứ tự đúng. Câu 6: Khối lượng một cá thể tăng từ 20 g lên 32 g trong 4 ngày. Trung bình tăng bao nhiêu g mỗi ngày?

Đáp án: 1-B (có giai đoạn nhộng giữa ấu trùng và trưởng thành). 2-C (con non dần phát triển qua lột xác, không có nhộng điển hình). 3-A (tham gia giữ đặc điểm ấu trùng và điều hòa biến thái). 4-Sai (có biến thiên bình thường, không có tuổi chuẩn đồng nhất cho mọi cá thể). 5-Trứng → Ấu trùng → Nhộng → Trưởng thành. 6-$\dfrac{32-20}{4}=3$ g/ngày.

HS vận dụng kiến thức để nêu điều kiện, kiểm tra kết luận và đề xuất cách nghiên cứu có đạo đức.

HS làm việc nhóm 4 với tình huống: Hai cá thể cùng loài có thể ăn nguồn thức ăn khác nhau ở giai đoạn sâu và bướm. Nhóm trả lời: 1) Vì sao sâu và bướm cùng loài có thể ăn nguồn khác nhau? 2) Nêu hai yếu tố ngoài hormone ảnh hưởng đến tăng trưởng động vật và cách nghiên cứu có đạo đức. 3) Kết luận rằng mọi cá thể cùng loài phát triển giống nhau có đúng không? Cần kiểm tra bằng dữ liệu nào?

Đáp án gợi ý: 1) Biến thái tạo cơ quan và hành vi khác nhau giữa ấu trùng và trưởng thành; ấu trùng thường tập trung tăng trưởng, trưởng thành thường sinh sản và phát tán, nên nguồn dinh dưỡng có thể khác nhau; sự khác ổ dinh dưỡng có thể giảm cạnh tranh nội loài nhưng không phải mọi loài đều giống nhau. 2) Dinh dưỡng và nhiệt độ ảnh hưởng đến chuyển hóa và tốc độ lớn lên; nghiên cứu cần dùng dữ liệu có sẵn hoặc quan sát điều kiện nuôi phù hợp do chuyên môn quản lí, ghi rõ giống, tuổi, có nhóm so sánh, không bỏ đói hay gây hại động vật. 3) Không đúng; cần số liệu nhiều cá thể, ghi nhận tuổi, điều kiện nuôi và nhóm so sánh để kiểm tra kết luận.