Giáo án Bài 21. Thực hành: Bấm ngọn, tỉa cành, xử lí kích thích tố và tính tuổi cây

Xác định được vấn đề: vì sao thí nghiệm cần lô đối chứng riêng để tách tác động của thao tác bấm ngọn.

GV trình chiếu câu hỏi trắc nghiệm: Đối chứng bấm ngọn phù hợp là: A. Cây vừa đổi phân lẫn nước; B. Cây tương đồng nhưng không bấm; C. Cây khác loài đã héo.
HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó chia sẻ lí do với bạn cùng bàn.

Đáp án đúng: B. Cây tương đồng không bấm.
Kiến thức HS rút ra: đối chứng chỉ khác ở thao tác đang nghiên cứu (bấm ngọn), các điều kiện khác (giống, tuổi, nước, ánh sáng, giá thể) phải giữ như nhau.

Nêu được quy trình bấm ngọn, tỉa cành an toàn; giải thích được vì sao bấm ngọn làm tăng số chồi bên dựa trên số liệu thí nghiệm.

HS hoạt động nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1, gồm: (1) sắp xếp quy trình bấm ngọn gồm các bước chọn cây và chia lô, ghi chỉ tiêu ban đầu, thao tác được hướng dẫn, theo dõi cùng thời gian và so đối chứng; (2) nêu cách thao tác bấm ngọn: kéo sạch, bỏ đỉnh chồi ngay phía trên một đốt còn chồi nách, giữ các đốt mang lá, không cắt toàn bộ thân; (3) lô tỉa chỉ bỏ cành sâu bệnh hoặc cành che nhau đã chọn trước, lô đối chứng không cắt; (4) đọc số liệu mô hình sau 14 ngày: lô bấm có 6 chồi bên, đối chứng có 2 chồi; tính chênh lệch và giải thích.

Quy trình đúng: Chọn cây và chia lô → Ghi chỉ tiêu ban đầu (số chồi nách, chiều dài chồi, sức sống) → Thao tác được hướng dẫn → Theo dõi cùng thời gian và so đối chứng.
Chênh số chồi: $6 - 2 = 4$ chồi.
Kết luận HS rút ra: bấm ngọn gắn với nhiều chồi bên hơn so với đối chứng trong mẫu này, phù hợp với việc giảm ưu thế ngọn. Một cây hoặc một lô chưa đủ đại diện; cần nhiều cây, chọn ngẫu nhiên và ghi thêm chiều dài, sức sống, điều kiện nuôi trồng.

Nêu được điều kiện thí nghiệm xử lí kích thích tố an toàn và giải thích được vì sao cần lô dung môi không hormone.

GV trình bày vai trò của lô dung môi đối chứng và các điều kiện: chỉ dùng sản phẩm và nồng độ GV đã duyệt, theo nhãn; các cành đồng đều được xử lí trong cùng thời gian; lô đối chứng dùng cùng dung môi nhưng không có hormone; HS không tự pha, không uống, không chạm vào chế phẩm. HS thảo luận: vì sao không thể kết luận hormone có tác dụng nếu chỉ so với cành không xử lí gì?

Kiến thức HS rút ra: lô dung môi không hormone giúp tách tác dụng của dung môi và hoạt chất; sản phẩm và nồng độ phải được GV duyệt; cành cùng giống, cùng tuổi, cùng thời gian xử lí.
Lưu ý: kết luận chỉ đúng với giống, nồng độ và thời gian đã thử; hormone không phải càng nhiều càng tốt.

Nêu được cách đếm vòng sinh trưởng trên lát gỗ có sẵn và giải thích được giới hạn khi ước tuổi cây.

GV đưa lát gỗ khô đã có sẵn số vòng được xác nhận là 18 vòng năm. HS trả lời câu hỏi: Nếu mỗi vòng là một năm, phần thân tại mặt cắt sinh trưởng được bao nhiêu năm? Có thể suy ra tuổi toàn cây không? Vì sao phải kiểm tra vòng giả và vòng khuyết?

Kết quả: phần thân tại mặt cắt có khoảng 18 năm sinh trưởng (theo giả định mỗi vòng là một năm).
Kiến thức HS rút ra: không mặc nhiên toàn cây 18 tuổi, vì tuổi toàn cây có thể khác tuổi tại cao độ cắt; vòng giả và vòng khuyết, loài và môi trường có thể làm sai lệch; không khoan hay cắt cây sống để đếm vòng.

Vận dụng được nguyên tắc đối chứng, tính chênh lệch số liệu và giới hạn kết luận qua các câu hỏi nhanh.

HS làm bài tập 2 đến 6 (đề ghi dưới đây) trên phiếu hoặc bảng con. Đề: (2) Xử lí hormone cần thêm đối chứng nào? A. Bất kì nước có màu; B. Không cần đối chứng; C. Dung môi không hormone. (3) Lô bấm có 6 chồi, đối chứng có 2 chồi; chênh số chồi là bao nhiêu? (4) Mọi vòng trên mọi thân cây đều chính xác một năm. Đúng hay sai? (5) Lát cắt có 18 vòng năm đã xác nhận, ước tuổi phần thân tại vị trí cắt là bao nhiêu năm? (6) Xếp quy trình: Chọn cây và chia lô; Ghi chỉ tiêu ban đầu; Thao tác được hướng dẫn; Theo dõi cùng thời gian và so đối chứng. GV có thể cho HS luyện thêm trên học liệu NeoEdu.

Đáp án: (2) C. Dung môi không hormone, để tách tác dụng dung môi và hoạt chất. (3) $6 - 2 = 4$ chồi. (4) Sai, vì loài, môi trường, vòng giả và vòng khuyết ảnh hưởng đến việc suy tuổi. (5) 18 năm, tại vị trí cắt; tuổi toàn cây có thể khác. (6) Chọn cây và chia lô → Ghi chỉ tiêu ban đầu → Thao tác được hướng dẫn → Theo dõi cùng thời gian và so đối chứng.

Viết được báo cáo ngắn về mô hình bấm ngọn và nêu được kế hoạch tỉa cành an toàn kèm sản phẩm báo cáo.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm: (7) Viết báo cáo mô hình 6 chồi so với 2 chồi và nêu một hạn chế; (8) Nêu kế hoạch tỉa cành an toàn và sản phẩm báo cáo; (9) Lô hormone có 8/10 cành ra rễ, đối chứng dung môi có 5/10. Tính chênh tỉ lệ và nêu hai điều kiện để kết luận đúng.

Gợi ý câu 7: Bấm ngọn gắn với thêm 4 chồi bên so với đối chứng trong mẫu, phù hợp với giảm ưu thế ngọn. Hạn chế: một cây hoặc một lô chưa đủ đại diện; cần nhiều cây, chọn ngẫu nhiên, ghi chiều dài và sức sống.
Gợi ý câu 8: GV chọn loài và cành phù hợp, hướng dẫn kéo và khử dụng cụ, chỉ cắt trong khu vực được phép; chụp ảnh trước và sau, ghi ngày, vị trí cành, số chồi và đối chứng; không hứa tăng năng suất khi chưa đo quả.
Gợi ý câu 9: Tỉ lệ $80\%$ và $50\%$, chênh $30$ điểm phần trăm (không phải tăng tương đối $30\%$). Hai điều kiện: cành cùng giống và tuổi, cùng dung môi và thời gian xử lí, có lặp, giữ nước và ánh sáng như nhau. Giới hạn: chỉ kết luận với liều và giống đã thử, không suy ra mọi hormone hay mọi liều đều tốt.

Vận dụng được quy trình, đối chứng và giới hạn kết luận để thiết kế kế hoạch thí nghiệm bấm ngọn thực tế an toàn.

Nhóm HS lập kế hoạch bấm ngọn cho 6 cây rau hoặc cây cảnh trong chậu do GV cho phép (3 cây bấm, 3 cây đối chứng). Kế hoạch gồm: sơ đồ bố trí lô, các chỉ tiêu ghi ở ngày 0, 7, 14, cách giữ điều kiện nước và ánh sáng như nhau, các biện pháp an toàn khi dùng kéo, khử dụng cụ sau thao tác, và một kết luận có giới hạn. Nhóm có thể hoàn thiện báo cáo ở nhà và nộp vào tiết sau.

Báo cáo nhóm gồm: sơ đồ bố trí 2 lô có lặp; bảng ghi số chồi nách và chiều dài chồi ngày 0, 7, 14; nội quy an toàn khi thao tác; kết luận dự kiến (ví dụ: nếu lô bấm có nhiều chồi bên hơn đối chứng thì phù hợp với giảm ưu thế ngọn) kèm nêu rõ cần nhiều cây hơn để kết luận chắc chắn.