Giáo án Ôn tập Chương VII

Kích hoạt kiến thức cũ về các thuật ngữ then chốt của Chương VII và xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS ghép nhanh từng thuật ngữ với ý nghĩa tương ứng vào vở: (1) Công nghệ cao; (2) Truy xuất lô; (3) Lợi nhuận. Sau đó HS trả lời câu hỏi: Vì sao ba khái niệm này cần được hiểu đúng trước khi đánh giá một mô hình trồng trọt công nghệ cao?

Kết quả ghép đúng:

• Công nghệ cao: ứng dụng tiến bộ kĩ thuật có kiểm soát theo mục tiêu sản xuất.
• Truy xuất lô: hồ sơ giúp tìm lại nguồn và quá trình của lô sản phẩm.
• Lợi nhuận: doanh thu trừ chi phí trong cùng phạm vi thời gian.
  Kết luận nêu được: nếu không hiểu đúng ba khái niệm trên, HS dễ đánh đồng công nghệ cao với đắt tiền, nhập ngoại hoặc chỉ nhìn vào doanh thu, bỏ qua chi phí và chất lượng.

Hệ thống hóa được khái niệm trồng trọt công nghệ cao và đặc điểm, lợi ích, rủi ro của tưới tiết kiệm, tưới nhỏ giọt, nhà kính và IoT; biết nêu chỉ tiêu, mục tiêu và quy tắc xử lí lỗi cho mỗi mô hình.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép. Mỗi HS nhận một chủ đề: (a) Công nghệ cao và điều kiện cần có; (b) Tưới nhỏ giọt và tưới tự động; (c) Nhà kính điều khiển vi khí hậu; (d) IoT theo dõi từ xa. HS điền vào Phiếu học tập số 1 phần của mình, sau đó chia sẻ với các bạn trong nhóm để hoàn thiện phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao không phải cứ đắt tiền hoặc nhập ngoại là công nghệ cao? (2) Tưới nhỏ giọt cấp nước tới đâu và cần kiểm tra điều gì để hệ hoạt động ổn định? (3) Nhà kính có thể gây rủi ro gì khi điều khiển vi khí hậu? (4) Dữ liệu IoT có tự bảo đảm đúng không?
Gợi ý: tham khảo Phiếu học tập số 1.

Nội dung hoàn thiện Phiếu học tập số 1 (đáp án chuẩn):

• Công nghệ cao: ứng dụng tiến bộ kĩ thuật có kiểm soát theo mục tiêu sản xuất; cần nhân lực, hạ tầng, vốn, quy trình và thị trường; sản phẩm nhà kính không đương nhiên không có nguy cơ hay luôn có lãi cao.
• Tưới nhỏ giọt: cấp nước lượng nhỏ theo điểm tới vùng rễ; cần lọc, áp suất và bảo trì phù hợp; nếu lọc tắc sẽ ảnh hưởng cấp nước.
• Nhà kính điều khiển vi khí hậu: quản lí nhiệt, ẩm, ánh sáng; lợi ích là kiểm soát được một số yếu tố ngoại cảnh; rủi ro là có thể quá nóng khi thông gió hỏng hoặc phát sinh chi phí, năng lượng.
• IoT theo dõi từ xa: đọc và gửi dữ liệu; không tự bảo đảm cảm biến đúng; mỗi mô hình cần chỉ tiêu, mục tiêu và quy tắc xử lí lỗi.
  Kết luận: công nghệ cao là kiểm soát có mục tiêu, không phải chỉ là thiết bị hiện đại.

Phân biệt được thủy canh tĩnh, thủy canh tuần hoàn và khí canh; giải thích được vì sao pH phải so đúng loài và nêu được ranh giới trách nhiệm trong quản lí dung dịch, điện và hóa chất.

HS làm việc theo nhóm 4 với kĩ thuật khăn trải bàn: nhóm vẽ sơ đồ ba cột tương ứng thủy canh tĩnh, thủy canh tuần hoàn và khí canh, sau đó điền cách rễ tiếp cận nước/oxy, thiết bị chính và điều kiện quản lí. Ở ô giữa khăn, nhóm ghi ba điều kiện chung của trồng không đất (nước, oxy, dinh dưỡng, ánh sáng, vệ sinh vùng rễ).
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao rễ không nhất thiết phải ngập cả gốc cây? (2) Vì sao không dùng một khoảng pH cho mọi cây? (3) Ai được quản lí pha, cấp và điều chỉnh dung dịch?
Gợi ý: đối chiếu bảng pH trong sách (xà lách 6,0–7,0; rau muống 5,3–6,0; cà chua 5,5–6,5).

Sơ đồ khăn trải bàn đúng nội dung:

• Thủy canh tĩnh: dung dịch không tuần hoàn trong thùng; rễ tiếp xúc dung dịch; cần quản lí oxy và vệ sinh vùng rễ.
• Thủy canh tuần hoàn: có đường cấp và đường hồi dung dịch; cần bơm và kiểm soát dòng chảy.
• Khí canh: dùng bơm, bộ lọc, ống hoặc vòi phun, hẹn giờ và thu hồi để tạo sương quanh rễ; phụ thuộc vào vòi và bơm.
  Ở giữa khăn: nước, oxy, dinh dưỡng, ánh sáng, vệ sinh vùng rễ là điều kiện chung.
  Kết luận: EC không đo riêng từng nguyên tố; pH phải so đúng loài. Chỉ giáo viên hoặc người được đào tạo được pha, cấp và điều chỉnh dung dịch theo quy trình trường; HS không tự pha hay thêm axit, kiềm; điện gần nước và dinh dưỡng đậm đặc do người phụ trách quản lí.

Củng cố khái niệm và tính toán cơ bản của Chương VII qua các bài tập 1 đến 6; vận dụng được phép nhân, chia, tỉ lệ phần trăm trong bối cảnh dữ liệu giả.

HS làm bài trắc nghiệm nhanh và tính toán cá nhân, sau đó đổi vở kiểm tra chéo với bạn cùng bàn. Các bài tập:

1. Trong trồng trọt công nghệ cao, mô tả nào đúng? A. Hồ sơ giúp tìm lại nguồn và quá trình của lô sản phẩm; B. Doanh thu trừ chi phí trong cùng phạm vi thời gian; C. Sản phẩm nhà kính đương nhiên không có mọi nguy cơ và luôn có lãi cao hơn; D. Ứng dụng tiến bộ kĩ thuật có kiểm soát theo mục tiêu sản xuất.
2. Mô tả nào đúng về tưới nhỏ giọt? A. Thiết bị kết nối thu và trao đổi dữ liệu phục vụ quản lí cây; B. Ứng dụng hiện độ ẩm đúng màu hình đẹp chứng minh số đo đúng; C. Cấp nước lượng nhỏ theo điểm tới vùng rễ qua hệ thống phù hợp; D. Kết cấu tạo môi trường có thể quản lí các yếu tố theo thiết kế.
3. Mô tả nào đúng về thủy canh? A. Trồng không đất nghĩa là không cần phân, oxy hoặc kiểm nguy cơ thực phẩm; B. Trồng với rễ nhận dinh dưỡng từ dung dịch theo hệ thống phù hợp; C. Cấp dung dịch dạng phun phù hợp tới rễ trong không gian được kiểm soát; D. Nước có chất dinh dưỡng theo công thức và điều kiện cho cây.
4. Lô B 1200 kg, giá 20000 đ/kg, chi phí 20 triệu. Lãi là bao nhiêu triệu đồng?
5. Mức nước giảm từ 100 L xuống 70 L/lượt, cùng điều kiện giả. Tỉ lệ tiết kiệm là bao nhiêu phần trăm?
6. Chỉ định giả 2 mL/1 L, theo cùng tỉ lệ cho 5 L. Cần bao nhiêu mL?

Đáp án và cách giải:

1. D. Công nghệ cao là ứng dụng tiến bộ kĩ thuật có kiểm soát theo mục tiêu sản xuất.
2. C. Tưới nhỏ giọt cấp nước lượng nhỏ theo điểm tới vùng rễ qua hệ thống phù hợp.
3. B. Thủy canh là trồng với rễ nhận dinh dưỡng từ dung dịch theo hệ thống phù hợp.
4. $1200 \times 20000 = 24$ triệu đồng; $24 - 20 = 4$ triệu đồng. Đáp số: 4 triệu đồng (trong phạm vi tính toán).
5. $\dfrac{100 - 70}{100} \times 100 = 30\%$. Đáp số: 30% (chỉ là kết quả theo số liệu giả, chưa kết luận mọi hiệu quả khác).
6. $2 \times 5 = 10$ mL theo nhãn giả. Đáp số: 10 mL (không phải công thức thực phẩm hay cho mọi loài cây).

Đánh giá được phương án trồng trọt công nghệ cao qua dữ liệu đủ và giới hạn; nêu được một lợi ích và một rủi ro của nhà kính; phân biệt được thủy canh tĩnh với khí canh về cách tiếp cận nước và oxy.

HS làm việc nhóm đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm ba câu hỏi (7), (8), (9) từ đề ôn tập:
7. So lãi của lô A 1000 kg, 15 triệu đồng với lô B 1200 kg, 20 triệu đồng, cùng giá 20000 đ/kg. Từ đó, nhận xét và nêu giới hạn kết luận.
8. So một lợi ích và một rủi ro của nhà kính.
9. Phân biệt thủy canh tĩnh với khí canh theo cách rễ tiếp cận nước/oxy.
Câu hỏi định hướng: Vì sao năng suất cao hơn chưa chắc cho lợi nhuận cao hơn? Nếu hệ thống mất điện, nhà kính và khí canh gặp rủi ro gì?

Đáp án và hướng dẫn chấm (thang 1 điểm mỗi câu):
7. Lô A: doanh thu 20 triệu, lãi $20 - 15 = 5$ triệu đồng. Lô B: doanh thu 24 triệu, lãi $24 - 20 = 4$ triệu đồng. Kết luận: B có năng suất cao hơn nhưng lãi thấp hơn trong phạm vi tính toán; chưa tính khác biệt chất lượng và chi phí vòng đời hay đầu ra. Cần xét đủ dữ liệu, mã lô và kế hoạch dự phòng. (0,5 điểm: tính đúng hai phương án; 0,5 điểm: nêu kết luận kèm giới hạn.)
8. Lợi ích: kiểm soát được một số yếu tố ngoại cảnh như nhiệt, ẩm, ánh sáng. Rủi ro: có thể quá nóng khi thông gió hỏng, phát sinh thêm chi phí và năng lượng; nhà kính không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối hay không dùng thuốc. (0,5 điểm lợi ích; 0,5 điểm rủi ro hoặc điều kiện.)
9. Thủy canh tĩnh: dung dịch không tuần hoàn, rễ tiếp xúc dung dịch đứng yên, cần quản lí oxy. Khí canh: dùng bơm, vòi phun tạo sương quanh rễ, phụ thuộc vào bơm và vòi. Cả hai đều cần quy trình và người phụ trách quản lí. (0,5 điểm phân biệt; 0,5 điểm điều kiện.)

Vận dụng kiến thức Chương VII để đề xuất sơ bộ một mô hình trồng cây không đất nhỏ tại trường, nêu tiêu chí theo dõi, phương án dự phòng và trách nhiệm an toàn.

Tình huống: Nhà trường dự kiến đặt một bộ thủy canh tĩnh được duyệt để trồng xà lách làm mô hình học tập. HS trong nhóm đôi trả lời: (1) Cần chuẩn bị những gì và ai chịu trách nhiệm pha, cấp dung dịch và đo pH? (2) Theo dõi hằng tuần những chỉ tiêu nào để đánh giá cây? (3) Nếu pH đo được là 5,5, xà lách có phù hợp không và ai xử lí? (4) Nếu cảm biến hoặc bơm báo bất thường, HS cần làm gì ngay?
Về nhà: HS hoàn thiện bản đề xuất 1 trang theo gợi ý và tra cứu lại trang ôn tập NeoEdu.

Bản đề xuất sơ bộ gồm các ý đúng:

• Chuẩn bị: thùng chứa, rọ có khe, giá thể sạch, cây con khỏe; người phụ trách (giáo viên) chuẩn bị dung dịch theo nhãn sản phẩm thực tế, ghi nguồn và thể tích.
• Đo pH sau kiểm thiết bị; xà lách có khoảng pH $6{,}0$–$7{,}0$. Với $\mathrm{pH} = 5{,}5$ là thấp hơn khoảng này; giáo viên quyết định điều chỉnh theo quy trình và đo lại; HS không tự điều chỉnh.
• Theo dõi hằng tuần: chiều cao từ gốc tới đỉnh hoặc lá cao nhất, số lá, màu lá, tình trạng rễ và dung dịch, bất thường.
• Bất thường: báo ngay người phụ trách, không chỉ dựa vào màn hình ứng dụng; không tự đấu nối bơm hay điện lưới.
• Phương án dự phòng: có người phụ trách thay thế và kiểm tra cảm biến định kì.