Giáo án Bài 25. Công nghệ trồng cây không dùng đất

Huy động kiến thức nền về trồng cây không đất và nhận diện quan niệm sai về an toàn, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS trả lời nhanh 3 câu nhận định trên bảng: (1) Trồng không đất thì không cần phân, oxy. (2) Trồng không đất thì rau luôn an toàn tuyệt đối. (3) Rễ phải ngập cả gốc cây thì mới hấp thụ được nước. HS giơ thẻ Đúng/Sai, sau đó giải thích ngắn.
Câu hỏi GV: 'Trồng không đất có cần những điều kiện nào để cây sống?' và 'Vì sao em không được tự pha dung dịch dinh dưỡng trong phòng thực hành?'

HS nêu được: (1) Sai, vì vẫn cần nước, oxy, dinh dưỡng, ánh sáng và vệ sinh vùng rễ. (2) Sai, vì không đất không đồng nghĩa vô nguy cơ, phải có vệ sinh và kiểm soát. (3) Sai, vì rễ chỉ cần tiếp xúc với dung dịch, không cần ngập cả gốc hay cả cây. Nhiệm vụ bài học: phân biệt các khái niệm và thực hiện quy trình an toàn.

Hệ thống hoá khái niệm Thủy canh, Khí canh, Dung dịch dinh dưỡng và phân biệt thủy canh tĩnh, thủy canh tuần hoàn, khí canh qua cách rễ tiếp cận nước và oxy.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1, đọc khái niệm trong sách và điền bảng so sánh.
Câu hỏi GV: 'Rễ cây nhận nước và oxy khác nhau thế nào ở thủy canh tĩnh và khí canh?' và 'Thủy canh tuần hoàn khác thủy canh tĩnh ở điểm nào?'
Nhiệm vụ: ghép thuật ngữ với khái niệm; nêu điều kiện chung cần quản lí của cả hai kiểu.

Khái niệm: Thủy canh là trồng với rễ nhận dinh dưỡng từ dung dịch theo hệ thống phù hợp; Khí canh là cấp dung dịch dạng phun phù hợp tới rễ trong không gian được kiểm soát; Dung dịch dinh dưỡng là nước có chất dinh dưỡng theo công thức và điều kiện cho cây.
So sánh: Thủy canh tĩnh có dung dịch không tuần hoàn, cần quản lí oxy trong dung dịch. Thủy canh tuần hoàn có đường cấp và hồi dung dịch. Khí canh dùng bơm, bộ lọc, ống hoặc vòi phun, hẹn giờ và thu hồi để tạo sương quanh rễ, phụ thuộc vòi và bơm. Cả ba kiểu đều cần quy trình và giáo viên quản lí.

Nêu đủ năm bước của quy trình thực hành thủy canh tĩnh mẫu, giải thích vai trò của pH theo loài và xác định ranh giới việc HS được làm và việc phải do giáo viên thực hiện.

Nhóm đọc phần quy trình và giới hạn an toàn, sắp xếp năm bước theo đúng trình tự, đồng thời đánh dấu các việc chỉ giáo viên hoặc người được đào tạo thực hiện.
Câu hỏi GV: 'Vì sao pH của rau muống khác với xà lách?' và 'Nếu pH đo được là 5,5 với xà lách, HS cần làm gì?'
Lưu ý an toàn: HS không tự pha dung dịch, không thêm axit H₂SO₄ 0,2% hay NaOH 0,2%, không suy liều điều chỉnh từ tên hoá chất, không chạm vào thiết bị điện gần nước.

Năm bước theo đúng thứ tự: (1) Người phụ trách chuẩn bị dung dịch theo nhãn sản phẩm thực tế, ghi nguồn và thể tích. (2) Đo pH sau khi kiểm thiết bị; so với khoảng 6,0–7,0 của xà lách; giáo viên điều chỉnh nếu cần rồi đo lại. (3) Chọn cây con khoẻ, rễ thẳng đều, không bệnh. (4) Đặt mỗi rọ một cây, giá thể giữ đứng, chỉ phần rễ tiếp xúc dung dịch, không ngập cổ hay gốc. (5) Theo dõi hằng tuần chiều cao, số lá, màu lá, tình trạng rễ và dung dịch, ghi bất thường.
pH theo loài: xà lách 6,0–7,0; rau muống 5,3–6,0; cà chua 5,5–6,5; không dùng một khoảng cho mọi cây. Với xà lách, pH 5,5 thấp hơn khoảng và HS phải báo giáo viên, không tự xử lí.

Củng cố khái niệm, phân biệt kiểu trồng và trình tự quy trình thông qua các bài tập đã cho.

HS làm bài tập trên Phiếu học tập số 2 và học liệu NeoEdu theo nhóm đôi. Các bài tập: (1) Chọn mô tả đúng về Thủy canh. (2) Ghép thuật ngữ với ý nghĩa. (3) Nhận định trồng không đất không cần phân, oxy, kiểm nguy cơ thực phẩm: đúng hay sai. (4) Điền thuật ngữ vào chỗ trống. (5) Sắp xếp các bước theo quan hệ trước sau. (6) Tính 2 mL/1 L theo tỉ lệ cho 5 L. (7) Phân biệt thủy canh tĩnh với khí canh theo cách rễ tiếp cận nước/oxy.
Câu hỏi GV: 'Vì sao bước sau phải dựa vào kết quả bước trước?' và 'Trong bài toán nhãn GIẢ, kết quả 10 mL có được dùng làm công thức nuôi cây thật không?'

Bài 1: A (Thủy canh: Trồng với rễ nhận dinh dưỡng từ dung dịch theo hệ thống phù hợp).
Bài 2: Thủy canh – trồng với rễ nhận dinh dưỡng từ dung dịch theo hệ thống phù hợp; Khí canh – cấp dung dịch dạng phun phù hợp tới rễ trong không gian được kiểm soát; Dung dịch dinh dưỡng – nước có chất dinh dưỡng theo công thức và điều kiện cho cây.
Bài 3: Sai, vì vẫn cần đủ điều kiện và vệ sinh.
Bài 4: Khí canh.
Bài 5: Chọn hệ và cây theo điều kiện được duyệt → Giáo viên chuẩn bị dung dịch và bộ thiết bị → Trồng, ghi theo dõi chỉ tiêu thật và lỗi → Đánh giá sống cùng giới hạn, không tự cho ăn.
Bài 6: 10 mL, đây chỉ là bài toán theo nhãn GIẢ, không phải công thức thực phẩm hay công thức nuôi cây.
Bài 7 (thang 1 điểm, 0,5 phân biệt và 0,5 điều kiện): Thủy canh tĩnh có dung dịch không tuần hoàn, cần quản lí oxy; khí canh cấp phun sương tới rễ, phụ thuộc vòi và bơm; cả hai đều cần quy trình và giáo viên quản lí.

Vận dụng năm bước quy trình để lập hồ sơ thực hành mẫu, so sánh pH, lập bảng theo dõi GIẢ và phân công hoá chất, điện đúng quy định.

Nhóm 4 lập hồ sơ thực hành thủy canh tĩnh cho bốn cây xà lách với thùng 5 L và bốn rọ, giá thể sạch. Trong hồ sơ, nhóm phải: nêu đủ năm bước; so pH GIẢ 6,4 và 5,5 với khoảng 6,0–7,0; lập bảng theo dõi GIẢ của cây X01 tại D0, D7, D14; phân biệt dữ liệu đề bài với quan sát thực tế; phân công việc liên quan hoá chất và điện.
Câu hỏi GV: 'Vì sao bảng X01 phải ghi rõ là GIẢ?' và 'Ai là người được phép pha và điều chỉnh dung dịch?'

Bảng GIẢ X01: D0 cao 6 cm, 4 lá, xanh; D7 cao 8 cm, 5 lá, xanh; D14 cao 10 cm, 6 lá, xanh (ghi rõ đây là dữ liệu GIẢ, không phải kết quả lớp đã đo).
pH: 6,4 nằm trong khoảng 6,0–7,0 của xà lách; 5,5 thấp hơn khoảng, cần giáo viên xử lí theo quy trình rồi đo lại.
Phân công: người phụ trách ghi nhãn, chuẩn bị 5 L dung dịch đúng nhãn sản phẩm thực tế, không dùng bài tính 2 mL/L làm công thức thật; giáo viên quản lí pha, cấp, điều chỉnh hoá chất; HS không chạm điện và không thêm axit hay kiềm.
Thang chấm 1 điểm: 0,1 mỗi bước hợp lí (0,5); 0,15 so hai pH; 0,15 bảng đủ ba dòng; 0,1 ghi rõ GIẢ; 0,1 phân công hoá chất và điện.

Vận dụng quy định an toàn và quy trình theo dõi vào tình huống thực tế: mất điện, bơm hỏng, pH không đạt, cây có dấu hiệu bất thường.

Đóng vai theo nhóm: mỗi nhóm nhận một tình huống và phải đề xuất hành động đúng quy định, nêu ai phải được báo và ghi gì vào hồ sơ. Tình huống 1: Sau giờ học, bơm thủy canh bị hỏng và nước tiếp xúc với ổ điện. Tình huống 2: pH đo lại vẫn là 5,5 với xà lách. Tình huống 3: Một cây có lá vàng, rễ thâm. Câu hỏi GV: 'Có nên ăn rau trồng trong bộ này khi chưa kiểm an toàn không?'

Tình huống 1: Không chạm vào ổ điện hoặc thiết bị, ngắt điện do người phụ trách thực hiện, báo ngay phụ trách, ghi sự cố và không cho ăn rau.
Tình huống 2: Báo giáo viên, không tự thêm axit hay kiềm; giáo viên điều chỉnh theo quy trình rồi đo lại; ghi số đo thật.
Tình huống 3: Ghi quan sát bất thường vào hồ sơ, báo phụ trách; không kết luận nguyên nhân khi chưa có kiểm tra.
Kết luận chung: Không ăn rau khi chưa kiểm an toàn; không tự xử lí hoá chất hay điện.