Giáo án Ôn tập Chương IV

Kích hoạt kiến thức nền về khái niệm giống cây trồng, phân biệt khái niệm dễ nhầm và xác định nhiệm vụ ôn tập chương IV.

GV đưa ra 4 nhận định trên máy chiếu, HS giơ thẻ Đúng hoặc Sai và giải thích ngắn gọn:

• Mọi cây có năng suất cao nhất ở một nơi thì cũng cao nhất ở mọi nơi.
• Một cây cá thể đẹp là đủ để gọi cả dòng con của nó là giống ổn định.
• Cây nhân bằng giâm, chiết, ghép luôn giữ đặc tính cây mẹ và không thể truyền bệnh.
• Chọn giống không chỉ dựa vào năng suất mà còn cần xét chất lượng, thích nghi, chống chịu và nguồn giống.

HS nêu được: nhận định 1 là Sai (giống có năng suất cao còn phụ thuộc môi trường và địa phương); nhận định 2 là Sai (phải kiểm qua đời sau và nhiều cây, không lấy một cây để chứng minh cả dòng); nhận định 3 là Sai (sinh dưỡng giữ đặc tính nhưng vẫn có thể truyền bệnh nếu nguồn cây mẹ không sạch); nhận định 4 là Đúng. GV chốt nhiệm vụ: hệ thống hoá chương IV qua hai nhóm nội dung (chọn tạo giống và nhân giống) rồi luyện tập và vận dụng.

Hệ thống hoá các phương pháp chọn và tạo giống cây trồng; phân biệt chọn lọc hỗn hợp với chọn lọc cá thể và nêu điều kiện an toàn của bốn hướng tạo giống.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép, mỗi nhóm nhận một nhóm phương pháp: nhóm 1 chọn lọc hỗn hợp, nhóm 2 chọn lọc cá thể, nhóm 3 lai tạo giống thuần và tạo giống ưu thế lai, nhóm 4 gây đột biến và công nghệ gene. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các nội dung:

• Chọn lọc hỗn hợp: thu hạt chung của nhiều cây đạt yêu cầu, gieo và đánh giá quần thể như thế nào?
• Chọn lọc cá thể: giữ hạt từng cây, gieo thành dòng và so sánh các dòng ra sao?
• Lai tạo giống thuần: các bước từ chọn bố mẹ đến khảo nghiệm, đăng kí.
• Vì sao giữ hạt lai không giống giữ một dòng thuần?
• Vì sao gây đột biến và công nghệ gene không phải hoạt động làm tại nhà?

Sơ đồ hệ thống hoá trên giấy A3 của nhóm gồm:

• Chọn lọc hỗn hợp: chọn nhiều cây đạt yêu cầu, thu hạt chung thành một lô, gieo và đánh giá quần thể đời sau; không theo dõi riêng mẹ của từng hạt.
• Chọn lọc cá thể: giữ 10 mã mẹ riêng, thu hạt từng cây, gieo 10 dòng đời con để so sánh và giữ dòng đạt.
• Lai tạo giống thuần: chọn bố mẹ/dòng → lai tại cơ sở → gieo F1 và loại cây không đúng mục tiêu → chọn qua nhiều vụ để tạo dòng thuần → so với đối chứng → khảo nghiệm, đăng kí theo quy định.
• Hạt lai khác giữ một dòng thuần, không mặc định đời sau giữ nguyên ưu thế lai.
• Gây đột biến và công nghệ gene phải do cơ sở chuyên môn thực hiện với tác nhân được quản lí, kèm đánh giá, khảo nghiệm và thủ tục pháp lí; HS không tiếp cận tác nhân.

Phân biệt nhân giống hữu tính và vô tính; nêu được quy trình giâm, chiết, ghép và năm pha nuôi cấy mô; nêu được điều kiện an toàn khi nhân giống.

HS làm việc nhóm đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2:

• So sánh nhân giống hữu tính qua hạt với nhân giống vô tính (giâm, chiết, ghép) về đặc tính cây con, khả năng phân li và nguy cơ truyền bệnh.
• Nêu các bước chính của giâm (chọn cành bánh tẻ có khoảng 2–3 mắt ngủ), chiết (khoanh vỏ, bó giá thể, chỉ cắt khi rễ đạt) và ghép (chuẩn bị gốc, chọn cành/mắt tương thích, xử lí mặt ghép, áp và buộc).
• Nêu năm pha nuôi cấy mô và ưu điểm, giới hạn của phương pháp này.
• Trong thực hành ghép chữ T, nêu các kích thước tham khảo: mảnh mắt dài khoảng 1,5–2 cm, rạch ngang khoảng 1 cm, rạch dọc khoảng 2 cm, gốc cách đất khoảng 15–20 cm.
• Những việc HS không được tự làm ở nhà là gì?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với các ý chính:

• Hữu tính: nhân qua hạt, tạo số lượng lớn nhưng có phân li tùy vật liệu.
• Vô tính (giâm, chiết, ghép): giữ đặc tính theo cơ chế sinh dưỡng nhưng có thể truyền bệnh nếu cây mẹ không sạch.
• Nuôi cấy mô: dựa trên tính toàn năng và điều kiện vô trùng; năm pha gồm chọn vật liệu, khử trùng mẫu, tạo chồi, cho ra rễ, chuyển ra vườn ươm để thích nghi; ưu điểm nhân nhanh và đồng đều nhưng cần phòng chuyên môn và kinh phí cao; không tự loại mọi virus nếu nguồn chưa kiểm.
• Ghép chữ T: mảnh mắt hình thoi dài khoảng $1{,}5$–$2$ cm mang một mắt ngủ; gốc thẳng nhẵn cách đất khoảng $15$–$20$ cm; rạch ngang khoảng $1$ cm và rạch dọc khoảng $2$ cm thành chữ T.
• Không tự pha chất khử trùng hay hormone, không nuôi cấy, không dùng dao khi chưa được GV hướng dẫn; không lấy cành từ cây bệnh hoặc loài bị bảo vệ khi chưa được phép.

Củng cố khái niệm và luyện kĩ năng tính tỉ lệ phần trăm trong các tình huống chọn giống và nhân giống; nhận diện lựa chọn đúng bằng lập luận.

Phần A: HS dùng thẻ đáp án A/B/C/D để trả lời 4 câu trắc nghiệm, giải thích ngắn lựa chọn.
Phần B: HS làm 4 bài tính toán trên bảng con hoặc vở, sau đó đối chiếu trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) nếu có thời gian.

• Câu 1: Mô tả nào đúng về giống cây trồng?
• Câu 2: Mô tả nào đúng về chọn lọc?
• Câu 3: Mô tả nào đúng về nhân giống hữu tính?
• Câu 4: Mô tả nào đúng về ghép đoạn cành?
• Bài 5: Giống A thu 300 kg/100 m², giống B thu 330 kg/100 m² trong cùng điều kiện. B cao hơn A bao nhiêu phần trăm?
• Bài 6: Từ 100 cây đủ điều kiện chọn được 10 cây đạt chỉ tiêu. Tỉ lệ chọn là bao nhiêu phần trăm?
• Bài 7: Giâm 40 cành có 32 cành ra rễ (dữ liệu giả). Tỉ lệ ra rễ là bao nhiêu phần trăm?
• Bài 8: Dữ liệu giả: 12 mắt ghép, 9 mắt sống tại thời điểm đánh giá. Tỉ lệ sống là bao nhiêu phần trăm?

Đáp án trắc nghiệm:

• Câu 1: B (Giống cây trồng là tập hợp cây có đặc tính được duy trì theo mục tiêu và quy trình).
• Câu 2: A (Chọn lọc là lựa vật liệu có đặc tính mong muốn để tiếp tục đánh giá).
• Câu 3: D (Hữu tính là nhân qua quá trình sinh sản tạo hạt theo đặc điểm loài).
• Câu 4: C (Ghép đoạn cành là gắn đoạn cành giống vào gốc tương thích qua vết ghép phù hợp).
  Đáp án tính toán:
• Bài 5: $\dfrac{330-300}{300}\times 100\% = 10\%$; chỉ so sánh khi cùng điều kiện và phạm vi, và chưa đủ để kết luận chọn giống vì còn thiếu chất lượng, giá, chống chịu.
• Bài 6: $\dfrac{10}{100}\times 100\% = 10\%$; đây chỉ là tỉ lệ chọn, chưa chứng minh đời sau ổn định.
• Bài 7: $\dfrac{32}{40}\times 100\% = 80\%$ theo dữ liệu giả.
• Bài 8: $\dfrac{9}{12}\times 100\% = 75\%$; đây là dữ liệu giả, không phải số thực hiện của người học.

Vận dụng kiến thức chương IV để phân tích tình huống chọn giống và nhân giống thực tế, nêu đơn vị, điều kiện và giới hạn an toàn; rèn năng lực đánh giá công nghệ và giao tiếp công nghệ.

Tình huống giả định: Một hộ trồng cây ăn quả ở địa phương muốn mở rộng vườn bằng cách nhân giống. Hộ có hai giống A và B đã khảo nghiệm trên cùng 100 m²: A thu 300 kg, B thu 330 kg; chưa biết chất lượng quả, giá bán và khả năng chống chịu. Hộ cũng muốn nhân giống bằng phương pháp ghép chữ T từ cây mẹ đã biết nguồn.
Nhiệm vụ nhóm: (1) Tính chênh lệch năng suất và nêu vì sao chưa đủ để chọn giống; (2) Đề xuất nội dung cần ghi trong phiếu chọn giống; (2) Nêu ba tiêu chí ngoài năng suất để chọn giống rau và giải thích; (3) Liệt kê các việc hộ có thể tự làm và các việc phải nhờ cơ sở chuyên môn hoặc không được tự làm.
Nhiệm vụ về nhà: Hoàn thiện phiếu chọn giống và phiếu nhân giống cho một loại cây trong gia đình (không thực hiện thao tác ghép hoặc hóa chất).

Phương án của nhóm gồm:

• Năng suất: B cao hơn A $10\%$ ($\dfrac{330-300}{300}\times 100\% = 10\%$), nhưng chưa đủ để chọn vì chưa biết chất lượng, giá và chống chịu; cần khảo nghiệm thêm.
• Phiếu chọn giống ghi: nguồn giống, đặc tính, điều kiện canh tác, kết quả khảo nghiệm có năm.
• Ba tiêu chí ngoài năng suất cho giống rau: chất lượng theo mục đích sử dụng; thích nghi với mùa vụ, đất và khả năng chống chịu được chứng minh; hồ sơ và nguồn giống rõ ràng. Không lấy quảng cáo thay khảo nghiệm.
• Việc hộ có thể làm: ghi mã cây mẹ, ngày và lô vật liệu; theo dõi sinh trưởng; chọn cành khỏe từ cây không bệnh để giâm theo hướng dẫn.
• Việc phải nhờ cơ sở chuyên môn: nuôi cấy mô, xử lí đột biến, công nghệ gene, kiểm chất lượng mầm bệnh; không tự pha hóa chất, hormone; dao và hóa chất do GV hoặc người có chuyên môn quản lí.