Giáo án Bài 15. Sâu, bệnh hại cây trồng và ý nghĩa của việc phòng trừ

HS nhận ra dấu hiệu lỗ lá là một mô tả quan sát, chưa đủ để kết luận tên sâu hay bệnh, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu ảnh lá cây có lỗ lá (ảnh đã được duyệt). GV đặt câu hỏi: Nếu em thấy lá cây trong vườn trường bị lỗ, em sẽ làm gì ngay? Dựa vào lá bị lỗ, em đã biết chắc là sâu hay bệnh gì chưa? Em nên thu thập thêm thông tin gì trước khi quyết định xử lí?

HS nêu được: không thể kết luận chắc tên loài hay tên bệnh chỉ từ một dấu hiệu lỗ lá; cần ghi nhận biểu hiện, quan sát thêm và nhờ người chuyên môn xác định tác nhân. Vấn đề bài học: Sâu hại và bệnh hại khác nhau thế nào, và phòng trừ tổng hợp khác với việc phun thuốc theo cảm tính ra sao.

HS nêu được khái niệm Sâu hại, Bệnh hại; phân biệt được sâu hại với bệnh hại và phân biệt bệnh do thiếu dinh dưỡng, ngộ độc với bệnh truyền nhiễm.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 và tra cứu phần ví dụ, bài giảng trên trang NeoEdu. Nhiệm vụ: (1) Ghép từng thuật ngữ Sâu hại, Bệnh hại, Phòng trừ tổng hợp với ý nghĩa tương ứng; (2) Điền bảng so sánh sâu hại và bệnh hại theo tiêu chí: tác nhân gây hại, dấu hiệu nhận biết ban đầu, cần xác định thêm điều gì; (3) Trả lời câu hỏi: Lá vàng do thiếu dinh dưỡng có phải là bệnh truyền nhiễm không? Vì sao?

• Sâu hại: động vật gây tổn thương cây theo loài và giai đoạn.
• Bệnh hại: trạng thái cây bất thường do tác nhân hoặc điều kiện cần xác định.
• Phòng trừ tổng hợp: phối hợp biện pháp phù hợp dựa theo dõi và quản lí hệ sinh thái.
• Sâu hại là động vật gây hại như côn trùng ở giai đoạn phù hợp, có thể nhìn thấy trực tiếp trên cây hoặc dấu vết ăn phá; bệnh hại là trạng thái bất thường cần xác định tác nhân hoặc điều kiện.
• Lá vàng do thiếu dinh dưỡng hoặc ngộ độc không phải bệnh truyền nhiễm; phải phân biệt với bệnh do tác nhân sinh học để không xử lí sai.

HS giải thích được nhóm biện pháp phòng trừ tổng hợp, quy trình từ quan sát đến theo dõi và lí do phải hạn chế lạm dụng thuốc.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS viết ý kiến cá nhân vào ô quanh khăn, sau đó nhóm thống nhất vẽ sơ đồ quy trình chung. Nhiệm vụ: (1) Nêu bốn nhóm biện pháp quản lí tổng hợp, nói rõ vì sao không phải cứ tăng liều thuốc; (2) Sắp xếp quy trình theo đúng trước sau: quan sát và ghi dấu hiệu có phạm vi, xác định tác nhân bằng nguồn chuyên môn, chọn phối hợp biện pháp được phép, theo dõi hiệu quả và tác động ngoài mục tiêu; (3) Đọc ví dụ mẫu 10 cây có 3 cây bị lỗ lá và tính tỉ lệ cây có dấu hiệu.

Sơ đồ quy trình nhóm có đủ 4 bước theo đúng thứ tự: Quan sát và ghi dấu hiệu có phạm vi → Xác định tác nhân bằng nguồn chuyên môn → Chọn phối hợp biện pháp được phép → Theo dõi hiệu quả và tác động ngoài mục tiêu. Mỗi bước dùng kết quả của bước trước.
Bốn nhóm biện pháp: giống khoẻ hoặc chống chịu; canh tác và vệ sinh đồng ruộng; theo dõi và bảo vệ thiên địch; biện pháp được cấp phép theo quy trình khi cần.
Ví dụ: $\dfrac{3}{10}\times 100\% = 30\%$ cây có dấu hiệu; con số này khác với tỉ lệ diện tích lá bị hại, không suy ra được tên loài hay bệnh.
Phòng trừ tổng hợp hạn chế lạm dụng thuốc vì thuốc không xử lí đúng khi chưa biết tác nhân và có thể gây tác động ngoài mục tiêu đến môi trường và thiên địch.

HS vận dụng khái niệm, quy trình và phép tính tỉ lệ để làm đúng các bài tập về sâu hại, bệnh hại và phòng trừ tổng hợp.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp, sau đó kiểm tra qua bài tập tương tác trên trang NeoEdu. Các câu hỏi: (1) Chọn mô tả đúng về Sâu hại; (2) Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa; (3) Nhận định: Ba cây lỗ lá đủ xác định chắc tên bệnh nấm và thuốc cần phun. Đúng hay sai? Giải thích; (4) Điền từ: Trạng thái cây bất thường do tác nhân hoặc điều kiện cần xác định được gọi là ...; (5) Sắp xếp các bước quy trình; (6) Mẫu 10 cây có 3 cây lỗ lá, tỉ lệ cây có dấu hiệu là bao nhiêu phần trăm?; (7) Phân biệt theo dõi dấu hiệu với chẩn đoán tác nhân bằng ví dụ lỗ lá.

Đáp án: (1) A. Động vật gây tổn thương cây theo loài và giai đoạn. (2) Sâu hại – Động vật gây tổn thương cây theo loài và giai đoạn; Bệnh hại – Trạng thái cây bất thường do tác nhân hoặc điều kiện cần xác định; Phòng trừ tổng hợp – Phối hợp biện pháp phù hợp dựa theo dõi và quản lí hệ sinh thái. (3) Sai: dấu hiệu chưa đủ định tác nhân; phải kiểm bối cảnh và chuyên môn, không tự kê thuốc. (4) Bệnh hại. (5) Quan sát và ghi dấu hiệu có phạm vi → Xác định tác nhân bằng nguồn chuyên môn → Chọn phối hợp biện pháp được phép → Theo dõi hiệu quả và tác động ngoài mục tiêu. (6) $\dfrac{3}{10}\times 100 = 30\%$; khác tỉ lệ diện tích lá hại. (7) Ghi lỗ lá là mô tả; tên loài hoặc giai đoạn cần kiểm thêm sinh vật, mẫu và điều kiện; không tự gọi bệnh nấm hay chọn thuốc từ một dấu hiệu. Thang chấm câu 7: 1 điểm, trong đó 0,5 phân biệt và 0,5 dữ kiện.

HS lập được phiếu ghi chép khảo sát mẫu 10 cây và đề xuất hướng xử lí có phạm vi an toàn, tuân thủ quy định không bắt, nuôi sâu lạ và không tự phun thuốc.

Nhóm 4 HS lập phiếu khảo sát cho một khu trồng rau của trường gồm 10 cây được đánh mã. Phiếu gồm: ngày, mã cây, biểu hiện, ảnh được phép chụp, điều kiện (nắng, mưa, độ ẩm, đất). Sau khi khảo sát giả định, nhóm đề xuất kế hoạch: ai là người xác định tác nhân, khi nào báo người phụ trách, biện pháp nào có thể đưa vào danh sách chờ duyệt, cách theo dõi hiệu quả sau xử lí.

Phiếu ghi chép khảo sát mẫu hoàn chỉnh cho 10 cây, trong đó tỉ lệ cây có dấu hiệu được tính đúng theo công thức, kèm kế hoạch 4 bước: quan sát ghi nhận; báo người chuyên môn xác định tác nhân; đề xuất biện pháp phòng trừ tổng hợp được phép; theo dõi và báo cáo. Kế hoạch ghi rõ: HS không bắt hay nuôi sâu lạ, không phun thuốc; mọi biện pháp chỉ được thực hiện khi có người phụ trách duyệt.