Giáo án Bài 16. Một số sâu hại cây trồng thường gặp và biện pháp phòng trừ

Huy động kiến thức đã có và tạo tò mò về ba đối tượng sâu hại: rầy nâu, sâu tơ, ruồi đục quả. HS nhận ra cần xác định đúng đối tượng trước khi chọn biện pháp.

GV đưa ba tình huống ngắn lên bảng: (1) Trên ruộng lúa, gốc lúa có nhiều côn trùng nâu nhỏ chích hút. (2) Trên luống cải, lá có các cửa sổ mỏng và lỗ thủng, sâu non màu xanh nhạt. (3) Quả cà chua trên cây có vết chích, bên trong có ấu trùng nhạt màu không chân. HS suy nghĩ và dự đoán tên đối tượng, cây bị hại và việc cần làm đầu tiên.

Mỗi HS ghi được ít nhất một dự đoán đúng về tên đối tượng và cây chủ cho mỗi tình huống, ví dụ: (1) Rầy nâu, cây lúa; (2) Sâu tơ, rau họ cải; (3) Ruồi đục quả, quả. HS nêu được ý cần làm đầu tiên là quan sát kĩ và xác định đúng đối tượng trước khi chọn biện pháp.

HS nêu được đặc điểm nhận biết, cây chủ và cách gây hại của rầy nâu, sâu tơ và ruồi đục quả; phân biệt được ba đối tượng này.

Kĩ thuật mảnh ghép. Lớp chia thành ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một đối tượng: Nhóm 1 rầy nâu; Nhóm 2 sâu tơ; Nhóm 3 ruồi đục quả. Mỗi nhóm đọc thông tin mô tả, hoàn thành Phiếu học tập số 1 phần của nhóm mình. Sau đó HS được ghép thành nhóm mới gồm đủ ba chuyên gia để chia sẻ và điền đầy đủ phiếu. Nhiệm vụ: nêu tên, cây chủ, giai đoạn gây hại, dấu hiệu nhận biết và cách gây hại. Cuối cùng HS đối chiếu trên trang bài học NeoEdu.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành đầy đủ, trong đó:

• Rầy nâu: cây chủ là lúa; cách gây hại là chích hút; dấu hiệu là con trưởng thành nâu khoảng 3–5 mm, phân biệt dạng cánh dài/ngắn; con non nhạt rồi sẫm hơn.
• Sâu tơ: cây chủ là rau họ cải; cách gây hại là sâu non ăn lá, lúc nhỏ tạo cửa sổ biểu bì rồi lỗ thủng; dấu hiệu là sâu non xanh nhạt khoảng 10 mm.
• Ruồi đục quả: cây chủ là quả; cách gây hại là ấu trùng không chân sống trong quả, vết chích có thể dẫn tới thối hoặc rụng quả; dấu hiệu là ruồi trưởng thành vàng sẫm có vệt sẫm dạng T trên bụng, ấu trùng nhạt không chân trong quả.
  Kết luận HS rút ra: Ba đối tượng khác nhau ở cây chủ, vị trí gây hại (gốc/lá/quả) và dấu hiệu nhận biết; không chỉ dựa vào một lỗ lá hay một dấu hiệu để kết luận.

HS trình bày được biện pháp phòng trừ không thuốc phù hợp với từng đối tượng và nêu được các quy định an toàn cần tuân thủ.

Nhóm 4 người vẽ sơ đồ tư duy trên giấy A3 với trung tâm là Phòng trừ sâu hại không thuốc và bốn nhánh: Rầy nâu, Sâu tơ, Sâu keo mùa thu, Ruồi đục quả. Mỗi nhánh ghi hai biện pháp phù hợp với đối tượng dựa trên nội dung bài. Nhánh thứ năm: Giới hạn an toàn. Nhiệm vụ: nêu biện pháp và giải thích vì sao phù hợp với đặc điểm gây hại.

Sơ đồ tư duy có các nội dung chính:

• Rầy nâu: bảo vệ thiên địch; chọn giống và lịch vụ phù hợp; bón phân dinh dưỡng phù hợp.
• Sâu tơ: theo dõi sâu non; vệ sinh đồng ruộng; luân canh với cây không cùng họ rau cải.
• Sâu keo mùa thu: quản lí tàn dư; theo dõi; dùng bẫy hoặc biện pháp sinh học đã được duyệt; không nuôi hoặc phát tán sâu.
• Ruồi đục quả: bao quả; vệ sinh, thu gom và xử lí quả hại theo hướng dẫn; dùng bẫy đã được duyệt theo đối tượng.
• Giới hạn an toàn: thuốc chỉ do người có thẩm quyền sử dụng theo nhãn và quy định; HS không tự pha thuốc, không tự nâng liều; không bổ quả để nuôi ấu trùng; không thu sâu sống để thí nghiệm; báo người phụ trách khi có nghi ngờ.
  Kết luận HS rút ra: Không phải mọi côn trùng đều là sâu hại; biện pháp không thuốc cần đúng đối tượng.

HS vận dụng đặc điểm đã học để nhận biết đối tượng qua thẻ mô tả, sắp xếp quy trình đúng trước–sau và tính tỉ lệ trên mẫu kiểm.

Cá nhân hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Đọc bốn thẻ mô tả giấy A, B, C, D và ghi tên đối tượng dự kiến, giai đoạn, cây chủ. Lưu ý: Đây là dữ kiện mô tả, không phải quan sát thực tế lớp vừa làm. (2) Trắc nghiệm nhanh về mô tả rầy nâu. (3) Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa. (4) Điền từ vào chỗ trống. (5) Sắp xếp các bước quy trình. (6) Tính tỉ lệ trên mẫu kiểm. Sau đó đổi phiếu cho bạn cùng bàn kiểm tra.

Đáp án Phiếu học tập số 2:

• Thẻ A: rầy nâu; giai đoạn côn trùng chích hút; cây chủ lúa. Thẻ B: sâu tơ; giai đoạn sâu non; cây chủ rau họ cải. Thẻ C: sâu keo mùa thu; sâu non; cây chủ ngô. Thẻ D: ruồi đục quả; giai đoạn ấu trùng trong quả, ruồi trưởng thành có vệt T ở bụng.
• Câu 1: Đáp án D (Côn trùng chích hút trên lúa theo đặc điểm và giai đoạn).
• Câu 2: Rầy nâu – côn trùng chích hút trên lúa; sâu tơ – loài có sâu non gây hại lá rau họ cải; ruồi đục quả – nhóm có giai đoạn non gây tổn thương trong quả.
• Câu 3: Sai. Nhiều loài có ích; quản lí tổng hợp cần bảo vệ cân bằng và xác định đúng đối tượng.
• Câu 4: Sâu tơ.
• Câu 5: Ghi cây và kiểu tổn thương → Đối chiếu vòng đời hoặc dấu hiệu của đối tượng → Chọn biện pháp tương ứng có người phụ trách → Ghi diễn biến và bảo vệ loài có ích.
• Câu 6: $\dfrac{4}{20}\times 100 = 20\%$; kết quả 20 (chưa phải tỉ lệ toàn vườn).

HS vận dụng kiến thức để lập kế hoạch kiểm tra một vườn giả định, xác định các bước theo đúng trình tự và nêu cách báo cáo an toàn.

Tình huống giả định: Gia đình bạn có vườn rau họ cải và một cây cà chua. Bạn thấy lá cải có cửa sổ mỏng và một vài quả cà chua có vết chích. Hãy lập kế hoạch 4 bước kiểm tra và xử lí ban đầu theo đúng nguyên tắc bài học, ghi rõ việc nên làm, việc không nên làm và người cần báo.

Kế hoạch gồm các bước:

• Bước 1: Ghi cây bị hại và kiểu tổn thương (rau họ cải, cửa sổ lá; cà chua, vết chích trên quả).
• Bước 2: Đối chiếu dấu hiệu với đặc điểm đối tượng (sâu tơ với cửa sổ lá; ruồi đục quả với vết chích và ấu trùng trong quả, nếu có quan sát trực tiếp mà không bổ quả).
• Bước 3: Chọn biện pháp không thuốc phù hợp (theo dõi sâu non, vệ sinh, luân canh với rau cải; bao quả hoặc thu gom quả hại theo hướng dẫn) và báo người phụ trách.
• Bước 4: Ghi diễn biến và bảo vệ loài có ích.
  Không làm: tự pha thuốc, tự nâng liều, bổ quả để nuôi ấu trùng, thu sâu sống mang về nuôi.