Giáo án Bài 17. Một số bệnh hại cây trồng thường gặp và biện pháp phòng trừ

Huy động kiến thức nền về dấu hiệu bất thường của cây trồng và nêu được nhiệm vụ phân biệt các bệnh trong bài.

GV chiếu hai hình ảnh: một lá cam có vàng loang còn gân xanh và một lá lúa có vết dạng thoi, giữa xám. HS trả lời câu hỏi: “Hai cây này có điểm gì giống và khác nhau? Có thể nói ngay cây nào bị greening không?” Sau đó HS nêu nhiệm vụ của tiết học: phân biệt Đạo ôn, Greening và Môi giới truyền bệnh.

• Ý kiến ban đầu của HS: cả hai đều có biến đổi màu lá nhưng vết và vị trí khác nhau.
• Kết luận nêu được: không thể kết luận ngay chỉ từ màu lá; vàng lá có nhiều nguyên nhân, nên cần chẩn đoán theo tác nhân.
• Nhiệm vụ tiết học được ghi lên bảng: phân biệt Đạo ôn, Greening và Môi giới truyền bệnh; nêu biện pháp phòng trừ phù hợp.

Nêu được định nghĩa và phân biệt Đạo ôn, Greening, Môi giới truyền bệnh theo nhóm tác nhân và nguyên tắc phòng trừ.

HS làm việc theo nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS tìm hiểu một khái niệm trong SGK và học liệu NeoEdu, sau đó thống nhất nội dung ghi vào ô giữa khăn. GV yêu cầu HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A) gồm ba câu hỏi: (1) Đạo ôn là bệnh gì, do tác nhân nào gây ra? (2) Greening liên quan đến những tác nhân nào, có môi giới nào? (3) Môi giới truyền bệnh có vai trò gì trong lan truyền bệnh?

• Đạo ôn: bệnh hại lúa do tác nhân nấm theo đặc điểm chẩn đoán; vết lá dạng thoi, giữa xám, có thể hại cổ bông; phòng trừ bằng giống khỏe, chống chịu và canh tác cân đối.
• Greening: bệnh ở cây có múi liên quan vi khuẩn và môi giới rầy chổng cánh; lá vàng loang, gân còn xanh, quả có thể nhỏ, lệch; phòng trừ bằng nguồn giống khỏe, quản lí môi giới theo chuyên môn, không hứa chữa khỏi bằng một thuốc.
• Môi giới truyền bệnh: sinh vật có thể đưa tác nhân từ nguồn bệnh sang cây khác; trong bài là rầy chổng cánh đối với greening.
• Kết luận HS rút ra: Đạo ôn liên quan đến nấm; Greening liên quan đến vi khuẩn và môi giới; hai bệnh không cùng nhóm tác nhân nên không dùng chung một cách xử lí.

Nêu được dấu hiệu và biện pháp phòng trừ của thán thư và héo xanh vi khuẩn; vận dụng được quy trình mô tả, giữ riêng và báo chuyên môn khi gặp cây nghi bệnh.

HS làm việc theo nhóm 4 người với kĩ thuật mảnh ghép: vòng 1 mỗi nhóm nhận một thẻ (A: quả có vết sẫm hơi lõm kèm đốm lá trong ẩm cao; B: cây có múi vàng loang gân xanh, quả lệch; C: lá lúa có vết dạng thoi giữa xám; D: cây héo rũ trong khi lá còn xanh). Vòng 2 HS tạo nhóm mới gồm đủ A, B, C, D để chia sẻ. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B) và trả lời: “Vì sao thẻ D cần kiểm tra héo xanh vi khuẩn và nguyên nhân sinh lí khác, không kết luận ngay?” Sau đó GV hướng dẫn quy trình xử lí hồ sơ theo Phiếu học tập số 2.

• Thẻ A: nghi thán thư, do nấm Colletotrichum; biện pháp: vệ sinh vườn, tán thông thoáng, thoát nước phù hợp.
• Thẻ B: nghi greening, vi khuẩn có môi giới rầy chổng cánh; biện pháp: nguồn giống khỏe, quản lí môi giới theo chuyên môn.
• Thẻ C: nghi đạo ôn lúa, nấm; biện pháp: giống khỏe, chống chịu, canh tác cân đối.
• Thẻ D: cần kiểm tra héo xanh vi khuẩn (nhóm vi khuẩn) và nguyên nhân sinh lí khác; biện pháp: nguồn giống khỏe, vệ sinh, luân canh phù hợp; cần chẩn đoán để phân biệt héo do úng hay thiếu nước.
• Quy trình xử lí hồ sơ HS rút ra: (1) Mô tả dấu hiệu cùng cây và điều kiện; (2) Giữ riêng thông tin nguồn và vật liệu nghi bệnh; (3) Báo chuyên môn đối chiếu tác nhân và môi giới; (4) Chọn phòng quản lí theo khuyến cáo và theo dõi.
• Lưu ý HS ghi nhớ: học sinh không nuôi cấy tác nhân, không cắt cây nghi bệnh, không tự thử thuốc; các thẻ chỉ dùng để học nhận biết, không phải bằng chứng chẩn đoán cây thật.

Củng cố khái niệm, phân biệt được các bệnh và vận dụng công thức tính tỉ lệ cây héo trong mẫu; hoàn thành bài tập tương tác trên NeoEdu.

HS làm bài tập 1 đến 6 của bài (đã cho) và hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm bài sửa hồ sơ giả. HS có thể làm bài tập tương tác trên NeoEdu trước khi làm phiếu. Đề bài tập chính: (1) Chọn mô tả đúng về Đạo ôn; (2) Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa; (3) Nhận xét câu “Mọi cây vàng lá đều bị greening nên dùng cùng một thuốc”; (4) Điền thuật ngữ phù hợp; (5) Sắp xếp bước quy trình; (6) Tính tỉ lệ cây héo trong mẫu 10 cây có 2 cây héo.

• Bài 1: đáp án C (Đạo ôn là bệnh hại lúa do tác nhân nấm theo đặc điểm chẩn đoán).
• Bài 2: Đạo ôn – bệnh hại lúa do tác nhân nấm theo đặc điểm chẩn đoán; Greening – bệnh ở cây có múi liên quan vi khuẩn và môi giới truyền; Môi giới truyền bệnh – sinh vật có thể đưa tác nhân từ nguồn bệnh sang cây khác.
• Bài 3: Sai. Vàng lá có nhiều nguyên nhân; chẩn đoán và biện pháp phải theo đúng tác nhân.
• Bài 4: Greening.
• Bài 5: Mô tả dấu hiệu cùng cây và điều kiện → Giữ riêng thông tin nguồn/vật liệu nghi bệnh → Báo chuyên môn đối chiếu tác nhân/môi giới → Chọn phòng quản lí theo khuyến cáo và theo dõi.
• Bài 6: $\dfrac{2}{10}\times 100 = 20\%$; tỉ lệ cây héo là 20 (không tự đặt tên bệnh).
• Phiếu học tập số 2: HS sửa hồ sơ ghi “cây héo sau mưa/úng”, ghi các điều kiện chưa đo (ngày, ẩm đất, vị trí, diễn biến), báo giáo viên hoặc chuyên môn; không tự gọi là héo xanh.

Vận dụng quy trình nhận biết và lập hồ sơ để xử lí tình huống thực tế, đánh giá giới hạn và an toàn trong xử lí cây nghi bệnh.

Tình huống: Gia đình bạn trồng 10 cây cà trong một lô, quan sát thấy 2 cây héo, đất ẩm, sau một đợt mưa lớn. Có bạn đề nghị nhổ cây và phun thuốc ngay. HS làm việc cặp đôi để: (1) lập hồ sơ ghi ngày, ẩm đất, vị trí, diễn biến; (2) tính tỉ lệ cây héo; (3) đề xuất việc cần làm và việc không được làm; (4) soạn một đoạn tin nhắn báo phụ trách. Về nhà, HS quan sát một cây ở gia đình và hoàn thiện hồ sơ theo mẫu, không cắt, không nhổ, không phun thuốc.

• Hồ sơ mẫu: 10 cây cà; 2 cây héo; tỉ lệ $20\%$; ngày quan sát; ẩm đất (ghi nhận theo quan sát); vị trí cây; diễn biến (héo sau mưa/úng); ghi rõ chưa xác định nguyên nhân.
• Việc nên làm: ghi hồ sơ đầy đủ, giữ riêng cây nghi bệnh, báo giáo viên hoặc người phụ trách chuyên môn.
• Việc không được làm: nhổ vứt cây, phun thuốc tùy ý, di chuyển vật liệu nghi bệnh sang lô khác, tự gọi mọi cây héo là héo xanh.
• Kết luận HS rút ra: quyết định xử lí thuộc về người có thẩm quyền; việc ghi hồ sơ khách quan là bước đầu của phòng trừ an toàn.