Giáo án Ôn tập Chương III

HS nhớ lại các khái niệm phân bón đã học và xác định được nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV trình chiếu ba nhãn phân giả định (nhãn A: phân ghi 20%N; nhãn B: phân ghi NPK; nhãn C: phân ghi 'từ nguồn hữu cơ đã xử lí'). HS trả lời nhanh ba câu hỏi: (1) Nhãn nào cho biết nguồn dinh dưỡng theo thành phần hoá học? (2) Con số 20%N nghĩa là gì? (3) Chế phẩm nào chứa vi sinh vật có ích?

HS nêu được: (1) nhãn A và nhãn B thuộc phân hoá học, phân cung cấp dinh dưỡng theo thành phần hoá học được công bố; (2) 20%N nghĩa là cứ 100 kg phân có 20 kg nitơ, tức hàm lượng N theo khối lượng; (3) chế phẩm vi sinh là chế phẩm chứa vi sinh vật có ích theo chức năng và điều kiện sử dụng. Nhiệm vụ tiết học: hệ thống hoá nội dung chương III và vận dụng vào tình huống.

HS hệ thống hoá được kiến thức về ba nhóm phân bón, nguyên tắc bón và cách đọc nhãn, bảo quản phân bón.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 bằng cách điền bảng so sánh ba nhóm phân và bảng nguyên tắc bón. Sau đó, nhóm vẽ sơ đồ tư duy tóm tắt. Các câu hỏi chính: (1) Phân đơn và phân hỗn hợp, phức hợp khác nhau ở điểm nào? (2) Bón lót và bón thúc khác nhau thế nào? (3) Khi bảo quản phân, cần để ý những điều kiện nào trên nhãn?

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành và một sơ đồ tư duy có các nội dung chính sau: Phân hoá học (cung cấp dinh dưỡng theo thành phần công bố, có thể là phân đơn cung cấp một nguyên tố chính hoặc phân hỗn hợp/phức hợp); phân hữu cơ (từ nguồn hữu cơ đã xử lí phù hợp, cải thiện đất, không dùng phân tươi tuỳ tiện); phân vi sinh (chế phẩm chứa vi sinh vật có ích, không thay thế mọi nhu cầu dinh dưỡng). Bón đúng loại, đúng lượng, đúng lúc, đúng cách; bón lót chuẩn bị trước hoặc lúc trồng, bón thúc theo giai đoạn sinh trưởng. Bảo quản: bao nguyên, khô, mát theo chỉ dẫn, tách khỏi thực phẩm và hoá chất không tương thích, ghi mã, ngày và người quản lí.

HS hệ thống hoá ba dây chuyền sản xuất phân vi sinh và quy trình nhận biết một số phân hoá học; nêu được các điều kiện an toàn khi làm việc với phân và hoá chất.

GV trình chiếu sơ đồ ba dây chuyền: cố định đạm, chuyển hoá lân, phân giải hữu cơ; mỗi dây chuyền đều có khâu kiểm chất lượng và đóng gói. HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Điền vai trò vi sinh vật trong mỗi dây chuyền; (2) Đọc dữ liệu mẫu A–E và xác định tên phân. Câu hỏi: Vì sao không được coi mùi lên men là bằng chứng chắc chắn của đúng chủng? Vì sao chuyển hoá lân không tạo ra nguyên tố P mới?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: Cố định đạm: vi sinh vật chuyển nitơ phân tử thành dạng hợp chất; chuyển hoá lân: chủng chuyển dạng lân khó tiêu sang dạng dễ sử dụng, không tạo nguyên tố P mới; phân giải hữu cơ: chủng phân giải biến đổi chất nền hữu cơ. Mùi lên men không đủ chứng minh đúng chủng và đạt mật độ, phải có kiểm chất lượng, nhãn lô. Kết quả nhận biết theo dữ liệu: A là $\mathrm{NH_4NO_3}$ (nhóm đạm, thuốc thử nitrate cho tín hiệu phù hợp); B là $\mathrm{(NH_4)_2SO_4}$ (đạm, kết tủa với $\mathrm{BaCl_2}$); C là $\mathrm{NH_4Cl}$ (đạm, kết tủa $\mathrm{AgCl}$ với $\mathrm{AgNO_3}$); D là $\mathrm{K_2SO_4}$ (nhóm kali, có phản ứng sulfate); E là $\mathrm{KCl}$ (nhóm kali, không có tín hiệu sulfate, mẫu chloride được xác nhận).

HS củng cố kiến thức qua bài tập trắc nghiệm và bài tập tính toán theo nhãn giả định; rèn kĩ năng đọc đề và phân biệt dữ liệu mẫu với kết quả thật.

HS làm 8 bài tập sau trong 8 phút (bài 1–4 trắc nghiệm, bài 5–8 tính toán); sau đó đổi vở kiểm tra chéo trong 4 phút. Đề bài và đáp án chi tiết nằm ở mục sản phẩm. Với bài 9 và 10 (tự luận ngắn), GV giao về nhà hoặc làm nhanh nếu còn thời gian. HS có thể đối chiếu thêm với bài tập tương tác trên NeoEdu.

Đáp án: Bài 1: C (Phân hoá học: phân cung cấp dinh dưỡng theo thành phần hoá học được công bố). Bài 2: B (Bón lót: bón theo kế hoạch trước hoặc lúc trồng để chuẩn bị dinh dưỡng). Bài 3: A (Cố định đạm: chuyển nitơ phân tử thành dạng hợp chất nhờ nhóm vi sinh phù hợp). Bài 4: D (Hoà tan: khả năng chất phân tán thành dung dịch trong điều kiện xác định). Bài 5: $10 \times \dfrac{20}{100} = 2$ kg N (chỉ là tính theo nhãn, không phải liều bón khuyến nghị). Bài 6: $\dfrac{60}{3} = 20$ g mỗi lần (theo đề, không suy ra liều bón cho một chậu). Bài 7: $100 \times 5 = 500$ triệu đơn vị (tổng danh định theo nhãn, không phải số sống thực). Bài 8: $\dfrac{5}{0{,}1} = 50$ g/L (100 mL = 0,1 L). Bài 9 và 10 (gợi ý chấm thang 1 điểm): Bài 9: 0,5 điểm phân biệt (hữu cơ mô tả nguồn/chất hữu cơ đã xử lí; vi sinh nhấn mạnh chủng sống có ích theo chức năng), 0,5 điểm nhận xét một sản phẩm có thể vừa hữu cơ vừa vi sinh khi được công bố, phải đọc nhãn. Bài 10: 0,75 điểm nêu ba lỗi (để nóng, nắng; ẩm hoặc nước không phù hợp; quá hạn hoặc bao rách), 0,25 điểm nêu điều kiện bảo quản theo nhãn.

HS vận dụng kiến thức chương III để đề xuất phương án xử lí một tình huống thực tế trong gia đình hoặc vườn trường, có tính đến điều kiện và giới hạn an toàn.

Tình huống: Gia đình bạn Lan có một bao phân ghi 20%N và một bao phân vi sinh đã mở miệng, để cạnh bao gạo. Hôm qua trời mưa lớn, đất trong vườn bị úng. Các câu hỏi: (1) Nên xử lí bao phân vi sinh và bao phân đạm như thế nào? (2) Có nên bón phân ngay khi đất úng không? Vì sao? (3) Nếu muốn bón 10 kg phân 20%N cho cả vườn, cần hỏi ai và dựa vào thông tin nào trước khi quyết định?

Phương án gợi ý của HS: (1) Tách bao phân khỏi thực phẩm, không để cạnh gạo; bao phân vi sinh đã mở cần chuyển vào nơi khô, mát theo chỉ dẫn, ghi nhãn ngày mở và không dùng nếu quá hạn hoặc bao rách; (2) Không bón khi đất úng hoặc sau mưa lớn, phải hỏi người phụ trách và chỉ bón khi được duyệt; (3) Hỏi người có chuyên môn hoặc cán bộ kĩ thuật về phân tích đất, nhu cầu cây và giai đoạn sinh trưởng; không tự bón theo bài toán 10 kg chứa 2 kg N. Kiến thức rút ra: phương án đúng là phương án dựa trên nhu cầu thực tế, nhãn sản phẩm và điều kiện an toàn.