Giáo án Bài 10. Thực hành: Nhận biết một số loại phân bón hoá học

Tạo tình huống để HS nhận ra việc nhận biết phân bón không thể chỉ dựa vào màu sắc, hình dạng và cần có thuốc thử, đối chứng; xác định nhiệm vụ của tiết thực hành.

GV đặt câu hỏi: (1) Nếu năm bao phân có dạng bột trắng giống nhau, làm sao biết đó là loại phân nào? (2) Hòa tan có nghĩa là gì? (3) Vì sao cần có mẫu đối chứng khi đọc một tín hiệu phân tích? HS trả lời theo cặp đôi trong 1 phút, sau đó nghe GV chốt nhiệm vụ: nhận biết một số loại phân bón hóa học trong tập mẫu đóng với dữ kiện và giới hạn an toàn rõ ràng.

HS nêu được: màu sắc và hình dạng giống nhau thì không đủ để kết luận loại phân; cần dựa vào tính chất hòa tan, tín hiệu của thuốc thử và đối chứng; mục tiêu tiết học là phân tích dữ liệu và rút ra kết luận có giới hạn.

HS nêu được khái niệm Hòa tan và phân nhóm các mẫu A–E thành nhóm đạm và nhóm kali dựa trên dữ liệu đã đọc.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1, phần 1. Đọc dữ liệu về khả năng hòa tan và nhóm của từng mẫu (mẫu đóng kín, không mở, không nếm, không ngửi). Trả lời: (1) Hòa tan có nghĩa là gì? (2) Mẫu nào thuộc nhóm đạm? Mẫu nào thuộc nhóm kali? (3) Vì sao cần ghi 'chưa xác định' nếu dữ liệu không đủ trong tập mẫu?

Khái niệm: Hòa tan là khả năng chất phân tán thành dung dịch trong điều kiện xác định. Phân nhóm: A, B, C thuộc nhóm đạm (chứa NH₄⁺); D, E thuộc nhóm kali. Ghi chú: nếu dữ liệu không đủ để xếp nhóm thì ghi 'chưa xác định', không suy đoán.

HS giải thích được vai trò của Thuốc thử và Đối chứng, đọc đúng tín hiệu phân tích và rút ra kết luận có giới hạn cho từng mẫu A–E.

Phương pháp nhóm chuyên gia: mỗi nhóm 4 người chia thành 4 vai (chuyên gia A–B, chuyên gia C, chuyên gia D, chuyên gia E). Đọc bảng dữ liệu trong Phiếu học tập số 1, phần 2, điền các cột: mẫu, nhóm, tín hiệu thuốc thử, đối chứng, kết luận. Câu hỏi: (1) Thuốc thử là gì? Đối chứng là gì? (2) Vì sao B và D cùng có tín hiệu sulfate nhưng kết luận khác nhau? (3) Vì sao kết luận về E cần ghi kèm giới hạn?

Điền bảng (dưới dạng danh sách trong phiếu): A – nhóm đạm, tín hiệu nitrate phù hợp, đã đối chứng → NH₄NO₃. B – nhóm đạm, kết tủa với BaCl₂ theo đối chứng sulfate → (NH₄)₂SO₄. C – nhóm đạm, kết tủa AgCl với AgNO₃ → NH₄Cl. D – nhóm kali, có tín hiệu sulfate → K₂SO₄. E – nhóm kali, không có tín hiệu sulfate, mẫu chloride đã xác nhận → KCl. Thuốc thử: chất tạo tín hiệu phân tích theo quy trình được kiểm soát; Đối chứng: mẫu hoặc điều kiện để kiểm ý nghĩa tín hiệu phân tích.

HS vận dụng ba khái niệm Hòa tan, Thuốc thử, Đối chứng và quy trình nhận biết để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, sắp xếp và tính toán.

HS làm bài tập tương tác trên trang NeoEdu hoặc trên Phiếu học tập số 2 với các câu: (1) Mô tả đúng về Hòa tan. (2) Ghép thuật ngữ với ý nghĩa. (3) Chọn thuật ngữ phù hợp: Chất dùng tạo tín hiệu phân tích theo quy trình được kiểm soát. (4) Sắp xếp các bước quy trình. (5) Tính nồng độ dữ liệu mẫu. (6) Đọc tập đạm và kết luận có giới hạn.

Đáp án: (1) D – Khả năng chất phân tán thành dung dịch trong điều kiện xác định. (2) Hòa tan – khả năng chất phân tán thành dung dịch trong điều kiện xác định; Thuốc thử – chất dùng tạo tín hiệu phân tích theo quy trình được kiểm soát; Đối chứng – mẫu hoặc điều kiện để kiểm ý nghĩa tín hiệu phân tích. (3) Thuốc thử. (4) Giáo viên chốt tập mẫu và dữ liệu đối chứng → Đọc nhãn hoặc bảng hòa tan nhóm phân → Đối chiếu tín hiệu thuốc thử theo tập mẫu → Ghi kết luận có giới hạn và thu gom theo phòng thực hành. (5) $\dfrac{5}{0{,}1}=50\ \mathrm{g/L}$ (100 mL = 0,1 L). (6) B phù hợp với $\mathrm{(NH_4)_2SO_4}$ trong tập đóng này; cần nêu thuốc thử, điều kiện và đối chứng; ngoài tập mẫu, tín hiệu sulfate chưa chứng minh loại phân hay độ tinh khiết. Quan niệm sai: kết tủa trắng bất kì không đủ xác định mọi loại phân.

HS vận dụng quy trình nhận biết và tinh thần an toàn để đề xuất cách xử lí tình huống năm bao phân không còn nhãn ở gia đình, nêu rõ giới hạn của kết luận.

Tình huống: Gia đình bạn Lan có năm bao phân không còn nhãn, tương ứng với các loại trong tập mẫu A–E. Nhóm hãy trả lời: (1) Gia đình có nên tự tiến hành thử nghiệm bằng BaCl₂ hay AgNO₃ tại nhà không? Vì sao? (2) Nếu cần xác định, nên làm gì để đảm bảo an toàn và có đối chứng? (3) Kết luận của gia đình nên viết kèm những giới hạn nào? Viết bản đề xuất 5–7 dòng.

Bản đề xuất gồm: không tự thử tại nhà vì BaCl₂, AgNO₃ có nguy cơ hóa chất và cần được đào tạo; nhờ người có chuyên môn hoặc phòng thực hành thực hiện theo quy trình có đối chứng; ghi kết luận kèm giới hạn (chỉ trong tập mẫu đã biết, không suy ra độ tinh khiết); lưu nhãn mới sau khi có kết luận; không đổ hóa chất xuống cống.