Giáo án Bài 11. Khái niệm và vai trò của giống cây trồng

Huy động kiến thức sẵn có của HS về giống cây trồng và tạo tình huống mở đầu về tương tác giống – môi trường.

GV đưa tình huống: Cùng một giống lúa được gieo ở hai thửa ruộng khác nhau (khác nước tưới, khác loại đất) nhưng năng suất khác hẳn nhau. HS trả lời nhanh các câu hỏi: (1) Theo em, giống có quyết định hết năng suất không? (2) Nếu muốn biết một giống thật sự tốt, cần kiểm tra điều gì?

HS nêu được ít nhất hai ý: giống chỉ là một yếu tố, điều kiện môi trường và kĩ thuật canh tác cũng ảnh hưởng; muốn đánh giá giống cần so sánh trong điều kiện xác định. GV ghi các ý này lên bảng để dẫn vào bài học.

Nêu được khái niệm giống cây trồng, thích nghi; giải thích được tương tác giống – môi trường.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần Bản chất và điều kiện áp dụng và phần Khái niệm (có thể xem bài tập tương tác trên NeoEdu). Nhiệm vụ: (1) Giống cây trồng là gì? Vì sao không đồng nhất giống với một cây cá thể? (2) Thích nghi khác gì với năng suất cao? (3) Giải thích vì sao cùng giống ở môi trường khác có thể cho biểu hiện khác.

Kiến thức HS rút ra:

• Giống cây trồng: tập hợp cây có đặc tính được duy trì theo mục tiêu và quy trình; không phải một cây cá thể hay tên thương mại chưa rõ hồ sơ.
• Thích nghi: khả năng phát triển trong điều kiện môi trường cụ thể.
• Giống ảnh hưởng năng suất, chất lượng, chống chịu và thích nghi nhưng không quyết định một mình mọi kết quả; biểu hiện của giống phụ thuộc môi trường và mục tiêu sản phẩm.

Nêu được khái niệm khảo nghiệm và sắp xếp được quy trình chọn giống có quan hệ trước – sau.

HS làm việc nhóm 4 bạn theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Khảo nghiệm là gì? (2) Sắp xếp 4 bước chọn giống: Nêu mục tiêu và điều kiện nơi trồng; Tra giống rõ nguồn và hồ sơ đặc tính; So khảo nghiệm cùng điều kiện; Chọn có lí do và kế hoạch theo dõi. (3) Mẫu so hai giống A và B trồng trên cùng 100 m² cho 300 kg và 330 kg. Tính B cao hơn A bao nhiêu phần trăm và nêu vì sao chưa thể chọn chắc.

Kiến thức HS rút ra:

• Khảo nghiệm: đánh giá giống bằng quy trình và điều kiện xác định.
• Thứ tự quy trình: Nêu mục tiêu và điều kiện nơi trồng → Tra giống rõ nguồn và hồ sơ đặc tính → So khảo nghiệm cùng điều kiện → Chọn có lí do và kế hoạch theo dõi. Mỗi bước sử dụng kết quả của bước trước.
• Phép tính: $\dfrac{330-300}{300} \times 100\% = 10\%$, tức B cao hơn A 10%. Chưa chọn chắc vì chưa biết chất lượng, giá và khả năng chống chịu; một vụ chưa đủ dữ liệu.

Củng cố khái niệm Giống cây trồng, Thích nghi, Khảo nghiệm và kĩ năng tính phần trăm trong bối cảnh giống.

Các nhóm 4 bạn làm nhanh 6 câu hỏi (đề lấy từ bài tập đã có): (1) Chọn mô tả đúng về Giống cây trồng: A. Giống có năng suất cao ở một nơi chắc chắn cao nhất ở mọi nơi; B. Tập hợp cây có đặc tính được duy trì theo mục tiêu và quy trình; C. Khả năng phát triển trong điều kiện môi trường cụ thể; D. Đánh giá giống bằng quy trình và điều kiện xác định. (2) Ghép: Giống cây trồng, Thích nghi, Khảo nghiệm với ý nghĩa tương ứng. (3) Đúng hay sai: Giống có năng suất cao ở một nơi chắc chắn cao nhất ở mọi nơi. (4) Điền: Khả năng phát triển trong điều kiện môi trường cụ thể được gọi là ... (5) Tính chênh lệch năng suất giữa B (330 kg) và A (300 kg) trên cùng 100 m². (6) Cùng giống A nhưng hai lô khác nước cho năng suất khác. Có kết luận giống đã biến thành giống B không?

Đáp án:
(1) B.
(2) Giống cây trồng – tập hợp cây có đặc tính được duy trì theo mục tiêu và quy trình; Thích nghi – khả năng phát triển trong điều kiện môi trường cụ thể; Khảo nghiệm – đánh giá giống bằng quy trình và điều kiện xác định.
(3) Sai. Tương tác giống – môi trường và mục tiêu sản phẩm làm kết quả khác.
(4) Thích nghi.
(5) $\dfrac{330-300}{300} \times 100\% = 10\%$, B cao hơn A 10%, cần cùng điều kiện và phạm vi.
(6) Không. Biểu hiện do môi trường chi phối; muốn xác định giống cần hồ sơ, đặc tính di truyền và quy trình, không chỉ dựa vào một vụ năng suất.

Vận dụng khái niệm và quy trình chọn giống để đề xuất tiêu chí chọn giống rau ngoài năng suất.

Tình huống: Gia đình em muốn trồng một loại rau trong vườn nhà. Nhóm hoàn thành phiếu chọn giống gồm: nguồn giống, đặc tính, điều kiện canh tác, kết quả khảo nghiệm có năm. Nhiệm vụ: nêu ba tiêu chí ngoài năng suất để chọn giống rau và giải thích vì sao không lấy quảng cáo thay khảo nghiệm.

Ba tiêu chí dự kiến: chất lượng theo mục đích sử dụng; thích nghi với mùa vụ và loại đất; khả năng chống chịu sâu bệnh hoặc điều kiện bất lợi được chứng minh. Ngoài ra cần kiểm tra nguồn giống và hồ sơ đặc tính. Không lấy quảng cáo thay khảo nghiệm vì quảng cáo chưa có quy trình và điều kiện xác định để so sánh.