Giáo án Ôn tập Chương II

Huy động kiến thức nền về đất trồng, tạo nhu cầu ôn tập hệ thống Chương II và nhận diện các hiểu lầm thường gặp về đất và nước tưới.

GV đưa ra ba nhận định, HS giơ thẻ Đúng/Sai và giải thích ngắn trong 1 phút:

• Đất có màu đen chắc chắn đủ mọi dinh dưỡng cho cây.
• Đất là kho phân bón vô hạn, cây hấp thụ bao nhiêu thì đất có bấy nhiêu.
• Tưới càng nhiều nước thì rễ cây càng khỏe.
  GV dẫn dắt: “Để trả lời đúng, chúng ta cần nắm lại tính chất của đất, giá thể và cách đánh giá độ chua, độ mặn. Đây là nội dung trọng tâm của Chương II.”

HS nhận ra cả ba nhận định đều sai và nêu được lí do ngắn gọn: màu đất không đủ để kết luận về dinh dưỡng; đất không phải kho phân vô hạn; khi tưới quá nhiều, nước chiếm lỗ rỗng làm giảm khí, rễ thiếu oxy. Từ đó HS xác định được nhiệm vụ ôn tập.

Hệ thống hoá thành phần, tính chất của đất trồng; phân biệt nguyên nhân và biện pháp cải tạo đất chua, đất mặn, đất bạc màu và đất dốc bị rửa trôi.

Kĩ thuật mảnh ghép: chia lớp thành 4 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nhận một chủ đề:

• Nhóm 1: thành phần đất, tính chất đất, độ phì và keo đất.
• Nhóm 2: đất chua, đất mặn, đất bạc màu (nguyên nhân và biện pháp cải tạo).
• Nhóm 3: biện pháp bảo vệ đất dốc, hạn chế rửa trôi và hạn chế đất trống.
• Nhóm 4: mẫu thành phần thể tích giả định (rắn 50%, nước 30%, khí 20%) và cách tính khi nước tăng thêm 10 điểm phần trăm.
  HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo chủ đề của nhóm mình.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các nội dung chính:

• Đất trồng gồm phần rắn khoáng hoặc hữu cơ, nước và khí; cần xét thành phần cơ giới, độ chua, độ phì, khả năng giữ và thoát nước.
• Độ phì: khả năng đất cung cấp điều kiện cần thiết cho cây trong phạm vi nhất định, không chỉ là màu sẫm.
• Keo đất: hạt rất nhỏ, bề mặt mang điện, tham gia hấp phụ và trao đổi ion.
• Đất chua: có phản ứng chua theo phương pháp đo pH xác định; cải tạo bằng phân tích đất, cân đối phân và vật liệu cải tạo theo khuyến cáo.
• Đất mặn: liên quan đến muối hòa tan; cần nguồn nước, thoát nước và quy trình phù hợp.
• Đất bạc màu: tăng hữu cơ, che phủ, canh tác và bón phân dinh dưỡng cân đối.
• Đất dốc: giữ che phủ, bố trí theo đường đồng mức theo chuyên môn, hạn chế đất trống.
• Mẫu giả định: khi nước tăng thêm 10 điểm phần trăm và tổng lỗ rỗng không đổi, khí còn $10\%$ (từ $20\%$ xuống $10\%$).

Nêu được vai trò, yêu cầu và các nhóm vật liệu làm giá thể; giải thích được vì sao giá thể không đất vẫn cần dinh dưỡng và có thể nhiễm bệnh.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc nội dung giá thể trong bài và trả lời các câu hỏi:

• Giá thể là gì và cần đảm bảo những yêu cầu nào?
• Kể tên ít nhất 3 vật liệu hữu cơ và 2 vật liệu vô cơ.
• Vì sao vật liệu chưa xử lí có thể chứa muối hoặc nguồn bệnh?
• Vì sao trồng không đất vẫn cần quản lí dinh dưỡng và nước?
  Các cặp hoàn thành mục giá thể trong Phiếu học tập số 1.

Hệ thống hoá giá thể:

• Giá thể là vật liệu hoặc hỗn hợp tạo môi trường vùng rễ.
• Yêu cầu: giữ ẩm và thông khí phù hợp, ổn định, sạch nguồn, pH và EC thích hợp cho cây.
• Vật liệu hữu cơ: xơ dừa đã xử lí, than bùn phù hợp nguồn, trấu đã xử lí.
• Vật liệu vô cơ: perlite, gốm.
• Giá thể không đất không có nghĩa là không cần dinh dưỡng hoặc không thể nhiễm bệnh; vật liệu chưa xử lí có thể chứa muối, chất ảnh hưởng đến cây hoặc nguồn bệnh.

Trình bày được mục đích, đối tượng và phương pháp xác định pHH₂O, pHKCl và EC; đọc và đối chiếu kết quả với bảng ngưỡng; nhận diện lưu ý về ghi mẫu, đơn vị và nguồn ngưỡng.

GV trình chiếu tóm tắt phương pháp (không tự pha hóa chất ở lớp):

• Chuẩn bị mẫu đất đã xử lí theo hướng dẫn.
• pHH₂O: 20 g đất với 50 mL nước cất, lắc 15–20 phút, đo khi số đo ổn định.
• pHKCl: 20 g đất với 50 mL dung dịch KCl 1 N, lắc 15–20 phút, đo khi số đo ổn định.
• EC: 20 g đất với 100 mL nước cất, lắc, lọc rồi đo.
  HS đối chiếu mẫu giả định M1 và M2 trong Phiếu học tập số 2 với bảng ngưỡng.
  Dữ liệu mẫu: M1 có pHH₂O 5,2, pHKCl 4,6, EC 1,2 dS/m; M2 có pHH₂O 6,8, pHKCl 6,2, EC 3,0 dS/m.

HS nêu được:

• Khi báo cáo phải ghi mẫu, quy trình, đơn vị (EC tính bằng dS/m) và nguồn ngưỡng.
• Với pHH₂O: 4,5–5,5 là chua; 6,6–7,5 là trung tính. Với pHKCl: 4,0–5,0 là chua; trên 6,0 đến 7,0 là trung tính. EC: 0–2 dS/m là không mặn; 2–4 dS/m là mặn ít.
• Các ngưỡng gắn với phương pháp; không quy đổi trực tiếp EC thành độ mặn ruộng; không suy màu đất để chẩn đoán mọi thiếu chất.
• Kết luận M1: đất chua (theo hai chỉ tiêu pH), không mặn. Kết luận M2: đất trung tính (theo hai chỉ tiêu pH), mặn ít. Đây là dữ liệu mẫu giả định, không phải kết quả đo của lớp.

Củng cố khái niệm chính và vận dụng tỉ lệ thể tích, phần trăm và lượng nước trong quy trình đo EC.

HS làm cá nhân các bài 1 đến 8 (trắc nghiệm và tính toán). Nếu còn thời gian, GV cho HS làm thêm bài tập tương tác trên NeoEdu.

1. Mô tả nào đúng về độ phì? A. Hạt rất nhỏ có bề mặt mang điện tham gia giữ và trao đổi ion; B. Tính chất được đánh giá bằng pH và phương pháp xác định; C. Đất có màu đen chắc chắn đủ mọi dinh dưỡng nên không cần phân tích; D. Khả năng đất cung cấp điều kiện cần thiết cho cây theo phạm vi.
2. Mô tả nào đúng về đất chua? A. Biện pháp hạn chế suy thoái và duy trì chức năng đất; B. Đổ càng nhiều vôi càng cải tạo mọi loại đất tốt hơn; C. Đất có phản ứng chua theo phương pháp pH xác định; D. Đất có hàm lượng muối hòa tan cao theo tiêu chí đánh giá.
3. Mô tả nào đúng về giá thể hữu cơ? A. Tỉ lệ 50% theo thể tích luôn bằng 50% theo khối lượng; B. Vật liệu vùng rễ có nguồn gốc hữu cơ được xử lí phù hợp; C. Vật liệu khoáng hoặc vô cơ dùng tạo môi trường vùng rễ; D. Khả năng duy trì không khí trong vùng rễ theo cấu trúc vật liệu.
4. Mô tả nào đúng về pHH₂O? A. pH đo trong huyền phù đất với nước theo phương pháp đã nêu; B. pH đo trong huyền phù đất với KCl theo phương pháp đã nêu; C. Độ dẫn điện của dịch mẫu với đơn vị và phương pháp xác định; D. EC càng cao nghĩa là đất càng ít muối trong mọi điều kiện.
5. Mẫu có phần rắn 50%, nước 40%. Phần khí là bao nhiêu phần trăm?
6. Mẫu mất vật liệu giảm từ 12 kg xuống 3 kg. Phần trăm giảm so với ban đầu là bao nhiêu? (chỉ trong mô hình giả định)
7. Pha 4 L hỗn hợp với 50% xơ dừa theo thể tích. Cần bao nhiêu lít xơ dừa?
8. Phép đo EC dùng 20 g đất với 100 mL nước. Chuẩn bị 40 g đất cùng tỉ lệ thì cần bao nhiêu mL nước?

Đáp án:

1. D (độ phì là khả năng đất cung cấp điều kiện cần thiết cho cây theo phạm vi).
2. C (đất chua được xác định bằng phản ứng chua theo phương pháp pH).
3. B (giá thể hữu cơ là vật liệu có nguồn gốc hữu cơ được xử lí phù hợp).
4. A (pHH₂O là pH đo trong huyền phù đất với nước theo phương pháp đã nêu).
5. $10\%$ (vì $100\% - 50\% - 40\% = 10\%$, giả thiết các phần cộng theo thể tích).
6. $75\%$ (vì $(12-3):12\times100 = 75$; chỉ đúng trong mô hình giả định).
7. $2$ L (vì $4\times0{,}50 = 2$ L; không quy đổi thành kg).
8. $200$ mL (vì $100\times40:20 = 200$ mL; vẫn cần dụng cụ và quy trình phù hợp).

Giải thích được mối liên hệ giữa đất úng, đất mặn với sinh trưởng của rễ; so sánh biện pháp ưu tiên cho đất dốc mất che phủ và đất nghi mặn.

Bài 9: Giải thích vì sao tưới thêm khi đất đã úng có thể hại rễ.
Bài 10: So sánh biện pháp ưu tiên cho đất dốc mất che phủ và đất nghi mặn.
HS làm theo cặp đôi, viết ngắn gọn 3 đến 5 câu cho mỗi bài.

Đáp án mẫu (thang 1 điểm mỗi bài):

• Bài 9 (0,5 cơ chế; 0,5 quyết định): khi đất úng, nước chiếm lỗ rỗng làm giảm khí, rễ thiếu oxy và có thể tăng nguy cơ bệnh. Cần kiểm tra độ ẩm và khả năng thoát nước trước khi tưới, không mặc định tưới càng nhiều càng tốt.
• Bài 10 (0,5 mỗi tình huống): đất dốc mất che phủ cần giảm rửa trôi bằng che phủ và canh tác phù hợp, hạn chế đất trống. Đất nghi mặn cần đo độ mặn theo phương pháp đã nêu, kiểm tra nguồn nước và thoát nước trước khi cải tạo. Không dùng vôi như biện pháp chung cho cả hai trường hợp.

Vận dụng kiến thức Chương II để đề xuất phương án xử lí tình huống thực tế có đơn vị, điều kiện và giới hạn an toàn rõ ràng; thiết kế sơ bộ quy trình phối trộn giá thể cho mục đích học tập.

Tình huống: một hộ gia đình có lô đất dốc bị rửa trôi sau mùa mưa, một phần đất có dấu hiệu mặn ven kênh. Hộ muốn trồng rau trong vườn nhỏ và dùng giá thể để trồng trong thùng.
Nhiệm vụ nhóm (4 HS):

1. Đề xuất thứ tự ưu tiên biện pháp cho lô đất dốc và lô nghi mặn, nêu rõ điều kiện áp dụng và giới hạn an toàn.
2. Chọn 2 loại giá thể phù hợp, nêu lí do và cách kiểm tra trước khi dùng.
3. Thiết kế sơ bộ tỉ lệ thể tích cho 4 L hỗn hợp theo mẫu giả định (xơ dừa đã xử lí 50%, vật liệu thoáng sạch 25%, hữu cơ đã xử lí 25%), kèm lưu ý an toàn khi làm việc với vật liệu.
   Nhóm trình bày bằng sơ đồ trên giấy A3.
   Giới hạn: không đốt, không pha vôi, không dùng phân tươi, không tự nuôi vi sinh, không xả nước mặn ra môi trường; học sinh không vào sườn dốc hoặc kênh nguy hiểm.

Sản phẩm nhóm (sơ đồ A3) gồm:

• Thứ tự ưu tiên: lô đất dốc giữ che phủ, bố trí theo đường đồng mức theo chuyên môn, dùng hữu cơ đã xử lí, hạn chế đất trống; lô nghi mặn đo độ mặn theo phương pháp, kiểm tra nguồn nước và thoát nước, sau đó mới chọn biện pháp cải tạo phù hợp.
• Hai loại giá thể ví dụ: xơ dừa đã xử lí và perlite; lí do: giữ ẩm, thông khí tốt; kiểm tra: nguồn gốc, độ sạch, độ ẩm, khả năng thoát nước, pH/EC.
• Tỉ lệ thể tích 4 L: xơ dừa đã xử lí $2$ L; vật liệu thoáng sạch $1$ L; hữu cơ đã xử lí $1$ L. Lưu ý: đây không là công thức bắt buộc cho mọi cây; không quy đổi thể tích sang khối lượng khi chưa biết khối lượng riêng; làm ẩm để giảm bụi, không hít bụi.