Giáo án Bài 6. Thực hành: Xác định độ chua và độ mặn của đất

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về độ chua và độ mặn của đất, nêu được nhiệm vụ cần giải quyết trong bài thực hành.

GV đưa ra hai hồ sơ đất GIẢ để HS đọc: M1 có $\mathrm{pH_{H_2O}}$ là $5{,}2$; M2 có $\mathrm{pH_{H_2O}}$ là $6{,}8$. GV hỏi: (1) Hai mẫu có thể là chua hay trung tính? Căn cứ vào đâu? (2) Vì sao cần thêm chỉ tiêu EC để nói về độ mặn? (3) Nếu chỉ có một con số pH, có đủ để kết luận về độ mặn không? Vì sao?

Nhiệm vụ học tập: xác định độ chua (bằng $\mathrm{pH_{H_2O}}$, $\mathrm{pH_{KCl}}$) và độ mặn (bằng EC) của đất theo dữ kiện và giới hạn đã cho. Dự kiến HS nêu: M1 có pH thấp hơn 7 nên có khả năng chua; EC không suy được từ pH; một con số pH không đủ để kết luận độ mặn. Kết quả đều là dữ liệu giả, dùng để luyện tập.

Nêu được khái niệm và phân biệt được phương pháp đo, ý nghĩa của pHH₂O, pHKCl và EC.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1: điền ba chỉ tiêu, môi trường/dung dịch dùng để đo và ý nghĩa của từng chỉ tiêu. HS đối chiếu với học liệu số NeoEdu (phần bài giảng) để kiểm tra lại. Câu hỏi GV đặt ra: 'Vì sao cùng một mẫu đất lại có hai giá trị pH khác nhau?' và 'EC đo trong dung dịch nào, đơn vị là gì?'

Kiến thức HS rút ra: $\mathrm{pH_{H_2O}}$ là pH đo trong huyền phù đất với nước theo phương pháp đã nêu; $\mathrm{pH_{KCl}}$ là pH đo trong huyền phù đất với KCl theo phương pháp đã nêu; EC là độ dẫn điện của dịch mẫu với đơn vị và phương pháp xác định (đơn vị $\mathrm{dS/m}$). Hai chỉ tiêu pH khác nhau ở môi trường đo, không thay thế được cho EC.

Trình bày được trình tự chuẩn bị mẫu, tỉ lệ đất – nước – KCl, bước lắc lọc và đo, cách ghi phiếu và xử lí tình huống máy chưa ổn định.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi một phần của quy trình (chuẩn bị mẫu và máy; cân đất, đong nước hoặc KCl: 20 g đất với 50 mL nước hoặc dung dịch KCl 1 N cho pH; 20 g đất với 100 mL nước cho EC; lắc 15–20 phút; lọc và đo khi số ổn định; ghi kết quả). Nhóm thảo luận: 'Nếu số đo trên máy chưa ổn định thì làm gì?' và 'Thu gom mẫu, dung dịch thế nào?'

Quy trình đúng: GV chuẩn máy và chuẩn bị mẫu theo phương pháp; cân đất và đong nước hoặc KCl đúng tỉ lệ; lắc 15–20 phút; đo pH khi số ổn định, EC sau khi lắc và lọc; ghi mẫu, đơn vị, phương pháp rồi mới so ngưỡng. Khi số máy chưa ổn định: chờ ổn định hoặc kiểm tra điện cực theo hướng dẫn của GV, không chọn số mong muốn. Dung dịch và mẫu thải được thu gom đúng nơi quy định, không đổ ra vườn.

Vận dụng được bảng ngưỡng để phân loại độ chua, độ mặn của dữ liệu mẫu; nhận biết được quan niệm sai về EC.

HS làm bài tập tương tác trên NeoEdu hoặc làm trên phiếu với các câu sau: (1) Điền khái niệm vào chỗ trống: pH đo trong huyền phù đất với KCl theo phương pháp đã nêu được gọi là {{1}}. (2) Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa. (3) Nhận định: 'EC càng cao nghĩa đất càng ít muối trong mọi điều kiện' đúng hay sai? (4) Dữ liệu GIẢ: M1 có $\mathrm{pH_{H_2O}}$ là $5{,}2$, EC là $1{,}2$ $\mathrm{dS/m}$; M2 có $\mathrm{pH_{H_2O}}$ là $6{,}8$, EC là $3{,}0$ $\mathrm{dS/m}$. Ngưỡng: pH từ 4,5 đến 5,5 là chua, từ 6,6 đến 7,5 là trung tính; EC từ 0 đến 2 là không mặn, từ 2 đến 4 là mặn ít. Lập kết luận có giới hạn.

Đáp án câu 1: $\mathrm{pH_{KCl}}$. Đáp án câu 2: pHH₂O – pH đo trong huyền phù đất với nước theo phương pháp đã nêu; pHKCl – pH đo trong huyền phù đất với KCl theo phương pháp đã nêu; EC – độ dẫn điện của dịch mẫu với đơn vị và phương pháp xác định. Đáp án câu 3: Sai. Với cùng phương pháp và điều kiện, nhiều ion hòa tan thường làm EC tăng; cần diễn giải đúng. Kết luận câu 4: M1 chua và không mặn; M2 trung tính và mặn ít theo bảng và phương pháp. Hai chỉ tiêu cho hai kết luận khác nhau; không suy ra loại phân hay liều cải tạo tự động. Đây là dữ liệu đề, không phải số quan sát.

Thiết kế được phiếu ghi đủ ba chỉ tiêu kèm đơn vị, phương pháp và xử lí đúng khi số máy chưa ổn định; vận dụng tỉ lệ pha mẫu vào tình huống mới.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2. Tình huống: một nhóm cần đo mẫu lớn hơn, 40 g đất cho EC với cùng tỉ lệ 20 g đất/100 mL nước; cần tính lượng nước. HS thiết kế cột phiếu, ghi kết quả giả và kết luận có giới hạn. Về nhà: HS lập phiếu ghi kết quả cho đất vườn nhà (dữ liệu tự quan sát hoặc giả định) và viết 5 dòng nhận xét.

Lượng nước cho 40 g đất: $100 \times 40 / 20 = 200$ mL, thay lượng vẫn dùng dụng cụ và quy trình phù hợp. Phiếu đủ các cột: mã mẫu, ngày, chuẩn bị mẫu, $\mathrm{pH_{H_2O}}$, $\mathrm{pH_{KCl}}$, EC (đơn vị $\mathrm{dS/m}$), phương pháp, chuẩn máy, nhiệt độ, ghi chú. Ghi chú xử lí: chờ ổn định hoặc kiểm tra điện cực theo GV, không chọn số mong muốn; dung dịch thu gom đúng nơi.