Giáo án Bài 2. Cây trồng và các yếu tố chính trong trồng trọt

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra cùng một giống nhưng kết quả có thể khác nhau và cần phân biệt các yếu tố tác động.

GV đưa slide hai chậu cùng giống cây ngô, một chậu đặt chỗ nhiều nắng, một chậu đặt chỗ bóng râm. GV hỏi: “Hai chậu này khác nhau ở yếu tố nào? Nếu sau một thời gian chiều cao hai cây khác nhau thì nguyên nhân có thể là gì?” Mỗi HS viết dự đoán ra giấy nháp, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Danh sách 2–3 dự đoán của HS, ví dụ: khác nhau ở ánh sáng; có thể do nước tưới hoặc đất khác nhau. Từ đó HS nhận ra cần tách riêng từng yếu tố để kết luận, dẫn vào nội dung bài.

HS nêu được khái niệm Giống, Ngoại cảnh, Canh tác và phân biệt ba khái niệm này qua ví dụ.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (3 nhóm, mỗi nhóm 3–4 HS). Nhóm 1 nghiên cứu khái niệm Giống; nhóm 2 nghiên cứu Ngoại cảnh; nhóm 3 nghiên cứu Canh tác. Mỗi nhóm đọc mục Khái niệm trong SGK và nhận thẻ ví dụ, trả lời câu hỏi: “Khái niệm này nói về điều gì? Cho một ví dụ cụ thể trong trồng trọt.” Vòng 2: ghép nhóm mới gồm đủ ba chuyên gia; mỗi HS chia sẻ phần mình đã tìm hiểu và hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm:

• Giống: nhóm cây mang đặc tính được duy trì theo mục tiêu sản xuất. Ví dụ: một giống lúa được chọn vì năng suất cao.
• Ngoại cảnh: điều kiện môi trường tác động tới cây. Ví dụ: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, đất.
• Canh tác: biện pháp con người thực hiện để tạo điều kiện trồng và chăm sóc. Ví dụ: tưới nước, bón phân, làm cỏ.
• Cách nhận biết nhanh: hỏi “Đây là đặc tính của cây, môi trường hay việc con người làm?”.

HS nêu được nhóm yếu tố chính trong trồng trọt, giải thích năng suất là kết quả tương tác và biết phân loại cây trồng theo nhiều tiêu chí.

Hoạt động cặp đôi kết hợp sơ đồ tư duy. GV yêu cầu HS vẽ sơ đồ tư duy với nhánh chính là “Năng suất cây trồng” và năm nhánh con: giống, ánh sáng, nhiệt độ/độ ẩm, đất/dinh dưỡng, kĩ thuật canh tác. Sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao không thể nói năng suất chỉ do ánh sáng quyết định?” và “Ngô có thể thuộc những nhóm sử dụng nào? Vì sao một loại cây có thể thuộc nhiều nhóm?”.

Sơ đồ tư duy gồm 5 nhóm yếu tố chính, kèm ghi chú: “Năng suất là kết quả tương tác; ngưỡng thích hợp khác nhau theo loài, giống, giai đoạn; nhiều nước hay nhiều phân không đồng nghĩa tốt hơn.”
Ví dụ phân loại: ngô có thể làm lương thực, thức ăn vật nuôi hoặc nguyên liệu chế biến tùy sản phẩm; phân loại theo sử dụng không thay thế phân loại sinh học.

HS mô tả được quy trình khảo sát một yếu tố, nhận biết điều kiện kiểm soát và đánh giá tính hợp lệ của kết luận.

Hoạt động nhóm 4 HS theo Phiếu học tập số 2. Nhóm đọc mô tả mẫu khảo sát chậu học tập: các chậu cùng giống và giá thể, chỉ khác lịch chiếu sáng theo kế hoạch đã duyệt; chiều cao giả định của ba chậu trong một nhóm là 12 cm, 14 cm, 13 cm. Nhóm trả lời: “Trung bình chiều cao là bao nhiêu? Nếu lượng nước hoặc tuổi cây cũng khác thì có kết luận được tác động của ánh sáng không? Vì sao không tự đặt cây vào nóng hoặc hạn cực đoan?”. Sau đó sắp xếp bốn bước của quy trình theo thứ tự trước–sau.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm:

• Trung bình chiều cao: $\dfrac{12+14+13}{3}=13\ \mathrm{cm}$; không xoá số nào khỏi phép tính.
• Chưa đủ kết luận về ánh sáng nếu lượng nước hoặc tuổi cây khác nhau, vì khi đó có nhiều yếu tố cùng thay đổi.
• Quy trình: (1) Chọn câu hỏi về một yếu tố → (2) Giữ các điều kiện còn lại theo kế hoạch → (3) Ghi dữ liệu có ngày và đơn vị → (4) So sánh và nêu giới hạn mẫu. Mỗi bước dùng kết quả của bước trước.
• Không tự đặt cây vào nóng hoặc hạn cực đoan để tạo kết quả.

HS vận dụng khái niệm Giống, Ngoại cảnh, Canh tác và quy trình khảo sát để làm các bài tập nhanh.

Cá nhân làm bài tập 1–6 trên phiếu hoặc trên học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác của bài 2). Sau đó đổi vở, kiểm tra chéo với bạn cùng bàn.
Bài 1: Mô tả đúng về Giống trong bốn phương án A, B, C, D.
Bài 2: Ghép thuật ngữ Giống, Ngoại cảnh, Canh tác với ý nghĩa.
Bài 3: Nhận định “Đổi cả giống, đất và nước rồi quy mọi thay đổi chiều cao chỉ do ánh sáng là hợp lệ” đúng hay sai và vì sao.
Bài 4: Điền thuật ngữ vào chỗ trống: Điều kiện môi trường tác động tới cây được gọi là {{1}}.
Bài 5: Sắp xếp bốn bước khảo sát theo đúng quan hệ trước–sau.
Bài 6: Tính trung bình ba chiều cao 12 cm, 14 cm, 13 cm.

Đáp án:

• Bài 1: D. Nhóm cây mang đặc tính được duy trì theo mục tiêu sản xuất. (A là Ngoại cảnh; B là Canh tác; C là phương án sai về kiểm soát biến.)
• Bài 2: Giống – Nhóm cây mang đặc tính được duy trì theo mục tiêu sản xuất; Ngoại cảnh – Điều kiện môi trường tác động tới cây; Canh tác – Biện pháp con người thực hiện để tạo điều kiện trồng và chăm sóc.
• Bài 3: Sai. Muốn khảo sát riêng một yếu tố cần kiểm soát các yếu tố khác và có mẫu phù hợp.
• Bài 4: Ngoại cảnh.
• Bài 5: Chọn câu hỏi về một yếu tố → Giữ các điều kiện còn lại theo kế hoạch → Ghi dữ liệu có ngày và đơn vị → So sánh và nêu giới hạn mẫu.
• Bài 6: $\dfrac{12+14+13}{3}=13\ \mathrm{cm}$.

HS thiết kế được bảng theo dõi chậu tách rõ kế hoạch và số liệu thật, đồng thời vận dụng phân loại cây trồng vào thực tế.

Cá nhân hoàn thành nhiệm vụ trên lớp: thiết kế bảng theo dõi chậu với các cột: mã chậu; giống và ngày trồng; giá thể; nước và ánh sáng dự kiến; chiều cao thật và ngày đo; ghi chú. Trả lời câu hỏi: “Vì sao chưa đo thì không được điền trung bình vào từng chậu?”. Nhiệm vụ về nhà (bài tập 7 và 8 trong SGK): phân loại ngô theo mục đích và giải thích vì sao có thể thuộc nhiều mục; thiết kế bảng theo dõi chậu.

Bảng theo dõi chậu gồm đủ 6 cột; ghi chú “chưa có dữ liệu” ở ô chưa đo.
Giải thích: số liệu từng chậu phải là số đo thật; trung bình chỉ tính khi đã có đủ số liệu và ghi riêng.
Bài làm về nhà: ngô có thể làm lương thực, thức ăn vật nuôi hoặc nguyên liệu chế biến tùy sản phẩm; cách phân loại theo sử dụng không thay thế phân loại sinh học.