Giáo án Ôn tập Chương I

Huy động kiến thức nền về vai trò của trồng trọt và giúp HS xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV chiếu ảnh gạo, rau, bông, ngô và cây cảnh rồi hỏi: “Mỗi sản phẩm trên phục vụ mục đích gì? Có cây nào chỉ có một mục đích sử dụng không?” HS ghi nhanh câu trả lời vào vở.

• Danh sách nhanh bốn vai trò trồng trọt với ví dụ không trùng: gạo làm lương thực, rau làm thực phẩm, bông làm nguyên liệu, ngô làm thức ăn chăn nuôi.
• Nhận ra một cây có thể có nhiều mục đích tuỳ cách dùng.
• Nêu được nhiệm vụ của tiết học: hệ thống hoá vai trò và phân loại cây trồng, các yếu tố chính, và luyện tính toán, nhận xét số liệu.

HS hệ thống hoá được các vai trò của trồng trọt và cách phân loại cây trồng, giải thích được vì sao một cây có thể thuộc nhiều nhóm.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1, phần A (vai trò và ví dụ) và phần B (phân loại ngô). Nhóm điền bảng và thảo luận: “Vì sao phân loại theo mục đích sử dụng không thay thế được phân loại sinh học?”

• Vai trò trồng trọt và ví dụ: lương thực (gạo), thực phẩm (rau), nguyên liệu (bông), thức ăn chăn nuôi (ngô), sản phẩm cảnh quan (cây hoa, cây cảnh).
• Cây trồng có thể phân loại theo nguồn gốc, đặc tính sinh học và mục đích sử dụng; các cách này không loại trừ nhau.
• Ngô có thể làm lương thực, thức ăn vật nuôi hoặc nguyên liệu chế biến tuỳ sản phẩm. Cách phân loại theo sử dụng không thay thế phân loại sinh học của cây.

HS hệ thống hoá năm nhóm yếu tố chính và hiểu năng suất là kết quả tương tác, không do một yếu tố quyết định, đồng thời phân biệt năng suất, hiệu quả tài nguyên và bền vững.

Mỗi nhóm vẽ sơ đồ tư duy với năng suất ở trung tâm, năm nhánh là giống, ánh sáng, nhiệt độ/độ ẩm, đất/dinh dưỡng, kĩ thuật canh tác. Mỗi nhánh ghi một ý về ngưỡng thích hợp. Nhóm hoàn thành phần C của Phiếu học tập số 1 và trả lời: “Tại sao năng suất cao chưa chắc đã bền vững?”

• Sơ đồ tư duy: năng suất là kết quả tương tác của giống, ánh sáng, nhiệt độ/độ ẩm, đất/dinh dưỡng và kĩ thuật canh tác.
• Ngưỡng thích hợp khác nhau theo loài, giống và giai đoạn sinh trưởng; quá nhiều nước hoặc quá nhiều phân không đồng nghĩa với tốt hơn.
• Năng suất là lượng sản phẩm trên một đơn vị diện tích hoặc đối tượng trong kì xác định; hiệu quả tài nguyên là kết quả thu được so với nguồn lực sử dụng; bền vững là đáp ứng mục tiêu sản xuất cùng yêu cầu môi trường và xã hội lâu dài.
• Năng suất cao không đủ nếu dùng tài nguyên lãng phí hoặc không an toàn.

HS tính được hiệu quả nước và chiều cao trung bình từ số liệu mẫu, đồng thời nhận ra điều kiện cần kiểm soát khi khảo sát tác động của một yếu tố.

GV chiếu số liệu: lô A thu 200 kg, dùng 10 m³ nước; lô B thu 220 kg, dùng 8 m³ nước (cùng 100 m²). Ba chậu có chiều cao giả định 12, 14, 13 cm. HS tính hiệu quả nước và trung bình, rồi trả lời: “Có kết luận được lô B tốt hơn về mọi mặt không? Có kết luận được ánh sáng làm cây cao hơn không khi lượng nước của các chậu khác nhau?”

• Hiệu quả nước lô A: $\dfrac{200}{10}=20$ kg/m³; lô B: $\dfrac{220}{8}=27{,}5$ kg/m³ (chỉ là hiệu quả theo phạm vi nước, chưa tính giống, chất lượng hay chi phí).
• Chiều cao trung bình ba chậu: $\dfrac{12+14+13}{3}=13$ cm; không loại bỏ số nào khi tính trung bình.
• Kết luận: chỉ kết luận tác động của ánh sáng khi các chậu cùng giống, cùng giá thể và chỉ khác lịch chiếu sáng theo kế hoạch đã duyệt. Nếu lượng nước hoặc tuổi cây khác thì chưa đủ cơ sở kết luận.
• Ghi đủ nguồn giống, ngày, điều kiện, số chậu và số liệu thật; không đặt cây vào nóng hoặc hạn cực đoan để tạo kết quả.

HS củng cố kiến thức về vai trò, khái niệm, các yếu tố và điều kiện khảo sát thông qua bài tập.

GV chiếu các câu hỏi (dùng bài tập tương tác trên NeoEdu nếu có): (1) Mô tả nào đúng về năng suất? A. Đáp ứng mục tiêu sản xuất cùng yêu cầu môi trường và xã hội lâu dài; B. Năng suất cao tự chứng minh mọi mặt của sản xuất đều bền vững; C. Lượng sản phẩm trên một đơn vị diện tích hoặc đối tượng trong kì xác định; D. Kết quả thu được so với nguồn lực sử dụng trong phạm vi tính. (2) Mô tả nào đúng về giống? A. Đổi cả giống, đất và nước rồi quy mọi thay đổi chiều cao chỉ do ánh sáng là hợp lệ; B. Nhóm cây mang đặc tính được duy trì theo mục tiêu sản xuất; C. Điều kiện môi trường tác động tới cây; D. Biện pháp con người thực hiện để tạo điều kiện trồng và chăm sóc. (3) Lô B thu 220 kg dùng 8 m³ nước, hiệu quả nước là bao nhiêu kg/m³? (4) Ba chiều cao 12, 14, 13 cm, trung bình là bao nhiêu cm? (5) Ghép: năng suất, hiệu quả tài nguyên, bền vững; giống, ngoại cảnh, canh tác với ý nghĩa tương ứng. (6) Đúng hay sai: “Năng suất cao tự chứng minh mọi mặt của sản xuất đều bền vững.” (7) Đúng hay sai: “Đổi cả giống, đất và nước rồi quy mọi thay đổi chiều cao chỉ do ánh sáng là hợp lệ.”

Đáp án:

• Câu 1: C (Năng suất là lượng sản phẩm trên một đơn vị diện tích hoặc đối tượng trong kì xác định).
• Câu 2: B (Giống là nhóm cây mang đặc tính được duy trì theo mục tiêu sản xuất).
• Câu 3: $\dfrac{220}{8}=27{,}5$ kg/m³.
• Câu 4: $\dfrac{12+14+13}{3}=13$ cm.
• Câu 5: Năng suất – lượng sản phẩm trên một đơn vị diện tích hoặc đối tượng trong kì xác định; hiệu quả tài nguyên – kết quả thu được so với nguồn lực sử dụng trong phạm vi tính; bền vững – đáp ứng mục tiêu sản xuất cùng yêu cầu môi trường và xã hội lâu dài; giống – nhóm cây mang đặc tính được duy trì theo mục tiêu sản xuất; ngoại cảnh – điều kiện môi trường tác động tới cây; canh tác – biện pháp con người thực hiện để tạo điều kiện trồng và chăm sóc.
• Câu 6: Sai (năng suất cao còn phải xét nước, đất, chi phí, an toàn và tác động xã hội).
• Câu 7: Sai (muốn khảo sát riêng một yếu tố cần kiểm soát các yếu tố khác và có mẫu phù hợp).

HS vận dụng kiến thức về yếu tố chính và điều kiện đối chứng để đề xuất một kế hoạch khảo sát an toàn, có đủ điều kiện so sánh.

Mỗi nhóm đề xuất một đề tài khảo sát tác động của một yếu tố lên chiều cao cây (ví dụ lịch chiếu sáng). Kế hoạch cần ghi: giống, giá thể, số chậu, yếu tố thay đổi, yếu tố giữ nguyên, lượng nước, ngày và cách đo, và giới hạn an toàn (không đặt cây vào nóng hoặc hạn cực đoan, không lái máy hoặc phun thuốc).

• Bản kế hoạch tóm tắt của nhóm gồm: một yếu tố khảo sát duy nhất; các yếu tố được giữ đồng nhất; số chậu thật và cách ghi số liệu thật.
• Nêu được ít nhất ba điều kiện an toàn và lý do.
• Kế hoạch được GV duyệt trước khi thực hiện trong thực tế.