Giáo án Bảng tra cứu tên riêng nước ngoài

Gợi nhu cầu tra cứu tên riêng nước ngoài và nhận ra rủi ro khi suy đoán tên chỉ từ âm gần giống.

GV đưa lên bảng hai cách viết khác nhau của cùng một tên: “Ba-sô” và “Matsuo Basho”. GV hỏi: “Nếu chỉ thấy cách viết Ba-sô, các em có chắc đó là nhà thơ nào không? Vì sao?” HS trả lời nhanh trong 1 phút, sau đó nêu một tình huống đã gặp khi đọc tên riêng nước ngoài.

HS nêu được: tên riêng có thể được phiên âm theo nhiều cách, một âm gần giống không đủ để xác định đối tượng; cần tra tên gốc và đối chiếu nguồn. Nhiệm vụ học tập của tiết học được xác định: tra cứu đúng tên gốc, phân biệt đối tượng, kiểm nguồn.

Nêu đúng và phân biệt ba khái niệm trọng tâm của bản tóm giải: tên gốc, phiên âm, kiểm nguồn.

HS làm việc theo nhóm 4 (kỹ thuật khăn trải bàn). Mỗi HS đọc phần “Khái niệm” và “Ghi nhớ” trong sách, sau đó thảo luận để hoàn thành Phiếu học tập số 1: (1) Nêu khái niệm từng thuật ngữ bằng lời của mình. (2) Cho ví dụ minh họa trong bài: đâu là tên gốc, đâu là phiên âm. (3) Vì sao kiểm nguồn cần làm sau khi đã tra tên gốc?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm: Tên gốc là đầu mối đối chiếu nhiều cách phiên âm; Phiên âm là cách biểu thị tên theo hệ chữ, âm của ngôn ngữ khác; Kiểm nguồn là xác nhận đúng người, tác phẩm hoặc địa danh. Ví dụ: “Ba-sô” là cách phiên âm, “Matsuo Basho” là tên gốc để tra cứu; kiểm nguồn cần làm vì cùng một tên có thể liên quan đến nhiều đối tượng khác nhau và cách dùng khác nhau.

Giải thích được quy trình tra cứu tên riêng và vận dụng với hai chuỗi tên trong mô hình: Ba-sô – Matsuo Basho và O. Hen-ry – O. Henry.

GV chiếu mục “Phân tích và đánh giá” và “Mô hình hoàn chỉnh và lời giải mẫu”. Các nhóm (theo nhóm cũ) thảo luận: (1) Liệt kê các bước tra cứu theo đúng trình tự. (2) Với Ba-sô, nhóm tra từ tên gốc nào và đối chiếu ở mục nào để xác định đúng nhà thơ? (3) Với O. Hen-ry, bài viết tham khảo nào được nối với tên tác giả, và vì sao người viết bài phân tích không phải tác giả truyện? (4) Khi chọn bản đọc tiếp, cần ghi những thông tin nào?

Quy trình tra cứu gồm các bước: xác định câu hỏi cần giải quyết; tìm đúng mục; đọc phần định hướng và ví dụ; quay lại câu đang đọc để thử nghĩa; nếu mâu thuẫn thì kiểm ngữ cảnh, bản in và nguồn chuyên môn. Chuỗi 1: Ba-sô → Matsuo Basho, đối chiếu mục Chùm thơ hai-cư Nhật Bản để xác định đúng nhà thơ. Chuỗi 2: O. Hen-ry → O. Henry, nối với Quà Giáng sinh trong bài viết tham khảo của Linh Nguyễn; người viết bài phân tích không phải tác giả truyện. Khi chọn bản đọc tiếp cần ghi tên tác giả, tác phẩm, người dịch và nơi công bố.

Củng cố khái niệm, quy trình tra cứu và cách đánh giá nhận định dựa trên căn cứ trong bản tóm giải.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện ba bài tập: Bài 1 (trắc nghiệm): Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này? A. đầu mối đối chiếu nhiều cách phiên âm; B. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể; C. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật; D. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. Bài 2 (ghép cặp): Ghép Tên gốc / Phiên âm / Kiểm nguồn với vai trò tương ứng. Bài 3 (đúng – sai): a) Trong hồ sơ này, Tên gốc được gắn với đầu mối đối chiếu nhiều cách phiên âm. b) Trong hồ sơ này, Phiên âm được gắn với xác nhận đúng người, tác phẩm hoặc địa danh. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. Bài 4 (sắp xếp): Sắp xếp các bước thực hiện theo trật tự trước – sau: (i) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa; (ii) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; (iii) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; (iv) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng.

Đáp án: Bài 1: A. Bài 2: Tên gốc – đầu mối đối chiếu nhiều cách phiên âm; Phiên âm – cách biểu thị tên theo hệ chữ, âm của ngôn ngữ khác; Kiểm nguồn – xác nhận đúng người, tác phẩm hoặc địa danh. Bài 3: a) Đúng; b) Sai (phiên âm là cách biểu thị tên theo hệ chữ, âm của ngôn ngữ khác; việc xác nhận đúng người, tác phẩm là kiểm nguồn); c) Sai (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn); d) Đúng. Bài 4: (ii) → (iv) → (iii) → (i). Lưu ý: cần biết mục đích mới chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; đánh giá bản đã thực hiện để sửa, không lấy trật tự này làm khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

Vận dụng quy trình tra cứu để trình bày, bằng đoạn văn ngắn, cách xác định đúng tác phẩm từ tên gốc của một tên trong danh mục và cách kiểm nguồn.

GV giao nhiệm vụ cá nhân: chọn một trong hai tên Ba-sô hoặc O. Hen-ry, viết đoạn văn 6–8 câu trình bày: (1) Tên gốc cần tra. (2) Mục hoặc bài viết cần đối chiếu. (2) Cách phân biệt tác giả, người dịch, người phân tích hoặc nhân vật. (3) Thông tin cần ghi khi chọn bản đọc tiếp. Đoạn văn không chép nguyên văn định nghĩa; nếu trích dẫn phải ghi nguồn. Có thể hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Với tên Ba-sô, tôi tra tên gốc Matsuo Basho và đối chiếu mục Chùm thơ hai-cư Nhật Bản để xác định đúng nhà thơ, không nhầm với nhân vật hay địa danh. Khi chọn bản đọc tiếp, tôi ghi tên tác giả, tác phẩm, người dịch và nơi công bố, vì bản dịch khác có thể dùng tên khác và cần kiểm lại nội dung. Đoạn văn đạt yêu cầu khi có đủ các bước tra cứu, phân biệt đối tượng và ghi nguồn, không sao chép toàn văn bản dịch.